Jo van Gogh-Bonger

Biografie

Zonder Jo van Gogh was Vincent nooit zo beroemd geworden

Jo van Gogh-Bonger Beeld Isaac Israëls, Vincent van Gogh Stichting

Tien jaar verdiepte Hans Luijten zich in het leven van Jo van Gogh-Bonger. Ten onrechte bleef zij altijd op de achtergrond in boeken die over haar zwager Vincent zijn geschreven. Het verhaal van een buitenbeentje in de door mannen gedomineerde kunsthandel.

Iets groots of edels wil ze volbrengen in haar leven. Dat schrijft Jo Bonger in 1879 op de allereerste bladzijde van haar eerste dagboek. Ze is dan zeventien en erg on­zeker. Elf jaar later is de bedeesde puber veranderd in een kordate vrouw, die voortvarend begint te werken aan wat ze als haar levensdoel ziet. Naast de opvoeding van haar zoon ‘Vincentje’, waar ze als weduwe alleen voorstaat, wil ze er alles aan doen om de wereld te laten kennismaken met de kunst van haar zwager Vincent van Gogh, die dan nog vrij onbekend is.

Alles voor Vincent, zo kenschetst Hans Luijten de missie van Johanna Gezina van Gogh-Bonger (1862-1925). Tien jaar lang groef hij zich in in haar leven. Zijn naspeuringen in dagboeken, brieven, archieven en andere bronnen resulteerden in een lijvige biografie over deze vrouw, die een cruciale rol speelde bij de verspreiding van de kunst van Vincent van Gogh. Luijten: “Zij heeft er mede voor gezorgd dat hij een wereldberoemde kunstenaar werd.”

Het was een monsterklus, zegt Luijten (58), senior onderzoeker bij het Van Gogh ­Museum in Amsterdam. “Het gaat je hele leven bepalen. Soms werd ik ’s nachts wakker en schoot me weer iets te binnen dat ook niet onvermeld mocht blijven. Alles wilde ik van haar weten om een zo compleet mogelijk beeld te kunnen schetsen van haar.”

Al die details – van de kleur van een jurk die ze bij een bepaalde gelegenheid droeg tot de uitgebreide citaten uit haar dagboeken – lijken in eerste instantie nogal wijdlopig en de vaart uit het verhaal te halen. Maar al snel slepen ze je mee en is het alsof je van heel dichtbij mee ­beleeft hoe dit Amsterdamse meisje zich los­maakt uit haar beschermde milieu en zich ontwikkelt tot een sterke en geëngageerde vrouw in een door mannen gedomineerde wereld.

Jo met haar zoontje, 1890. Beeld Raoul Saisset / Vincent van Gogh Stichting

Niet alleen leidt ze een boeiend leven als promotor van de kunst van Vincent, ze is ook actief in de ontluikende vrouwenbeweging en binnen de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij. 

Luijten is het gewend om zich jarenlang vast te bijten in een onderwerp. Eerder werkte hij met twee andere onderzoekers maar liefst vijftien jaar aan de wetenschappelijke editie – zes delen, ruim 2000 pagina’s – van de complete correspondentie van Vincent van Gogh. Tijdens dat project groeide zijn belangstelling voor Jo, de vrouw van Vincents broer Theo. “Ze blijkt een ongelooflijk interessante vrouw, die ten onrechte altijd op de achtergrond is gebleven in alle boeken die zijn geschreven over Vincent.”

Jo Bonger groeit op in Amsterdam, als vierde van zes kinderen in een liefdevol gezin met veel belangstelling voor cultuur. Bijna alle gezinsleden bespelen een muziekinstrument, de familie gaat regelmatig naar de schouwburg en er wordt veel literatuur gelezen. Na een opleiding tot lerares Engels droomt Jo ervan om naar Parijs te gaan, waar haar jongste broer ­Andries werkt. Ze wil zich ontworstelen aan het ‘nuffige’ milieu thuis, onafhankelijk zijn en laten zien dat vrouwen meer kunnen dan ‘alleen kopjes afwassen’.

Die kans komt als de vriend van Andries, de kunsthandelaar Theo van Gogh haar onverwacht een huwelijksaanzoek doet. Dat slaat ze af, want ze is verliefd op een ander. Haar liefde blijft onbeantwoord en een jaar later bedenkt ze zich. Ze neemt contact op met Theo. Een beslissing die van grote invloed zal blijken, niet alleen op haar eigen leven, maar ook op het verloop van de kunstgeschiedenis, zegt Luijten. “Want met haar huwelijk met Theo krijgt ze er ook zijn broer Vincent bij.” De broers hebben een hechte band. Theo onderhoudt Vincent al tien jaar, omdat hij heilig ­gelooft in zijn kunst, waarvoor dan nog amper belangstelling bestaat. 

‘Hij ziet er veel sterker uit dan Theo’

Dat merkt Jo al meteen. Ze zijn nog maar ­amper samen of Theo reist halsoverkop naar Arles, waar Vincent in een vlaag van verstandsverbijstering zijn oor heeft afgesneden. Kort na hun trouwdag doet hij een poging tot zelfdoding. Enkele maanden later wordt hij opgenomen in een psychiatrische inrichting.

Pas een jaar later – hun zoontje Vincent Willem is net geboren – ontmoet Jo de kunstenaar voor het eerst. Daarover schrijft ze in haar dagboek: ‘Hij is volkomen gezond, hij ziet er veel sterker uit dan Theo, was mijn eerste gedachte’. Maar in de zomer gaat het toch weer mis en schiet Vincent zichzelf neer. Twee dagen later, op 29 juli 1890, overlijdt hij. Theo is erbij. Ook met hem gaat het niet goed. Hij was al ziekelijk en een paar maanden na de dood van Vincent stort hij ook geestelijk in. Volledig buiten zinnen wordt hij opgenomen in een kliniek voor geesteszieken, eerst in ­Parijs, later in Utrecht. Als Jo hem daar opzoekt, vertrapt hij de bloemen die zij heeft meegebracht. 

De oorzaak van zijn overlijden heeft Luijten niet kunnen achterhalen. Mogelijk was het een gevolg van syfilis, opgelopen bij bordeelbezoek voor zijn huwelijk met Jo. Als dat al zo zou zijn, Jo en zijn zoontje had hij in ieder geval niet besmet. De artsen kunnen niets meer voor hem doen en als Theo op 25 januari 1891 overlijdt, is Jo 28 en hun zoontje nog net geen jaar.

De roze perzikboom uit 1888 was één van de favorieten van Jo van Gogh-Bonger. Beeld Vincent van Gogh, Van Gogh Museum

Later schrijft Jo in een brief aan haar vriendin Anna Veth-Dirks over dit grote verlies: ‘In den nacht voor zijn sterven had Vincent tegen Theo gezegd, over mij sprekende: ‘Elle ne connaissait pas cette tristesse là’ (Zij weet niet wat die droefheid is). Daar moet ik nu aldoor aan denken. Ik begreep toen niet waar ’t goed voor was – maar nu wel. Had ik ’t maar niet hoeven leeren!’

Ga naar Bussum, raden vrienden haar aan

Vanaf dat moment voltrekt zich een grote omslag, zegt Luijten. “Ze wil toch iets van haar leven maken, zoals ze had geschreven in haar dagboek. Behalve met een kind blijft ze achter met de nalatenschap van Vincent. Nu Theo er niet meer is om zijn schilderijen en tekeningen onder de aandacht te brengen, besluit zij die taak op zich nemen.”

Dat lijkt een onmogelijke opgave, want veel waardering is er niet voor zijn kunst en het werk van andere avantgardistische schilders als Gauguin, dat Theo ook verhandelde. Jo weet weinig van moderne kunst. En als vrouw is ze ook nog eens een buitenbeentje in de door mannen gedomineerde kunsthandel.

Ze gaat voortvarend te werk. Ze vertrekt uit Parijs en verhuist op aanraden van vrienden naar Bussum, waar ze in villa Helma een pen­sion begint. De honderden schilderijen van Vincent en ook alle brieven en documenten die Theo en Vincent nalieten slaat ze op, grotendeels op zolder. Ze sluit meteen een brandverzekering af van 12.600 gulden met onder meer de posten: 2000 gulden voor tweehonderd schilderijen en 600 gulden voor één portefeuille met tekeningen van Van Gogh.

Luijten: “We weten onder meer uit het kasboek van Jo dat er veel meer kunstwerken waren. Tweehonderd was een veel te lage schatting. Ze had dan wel een brandverzekering afgesloten, maar je moet er niet aan denken wat het zou hebben betekend als villa Helma in vlammen was opgegaan, ook voor de ontwikkeling van de moderne kunst in Europa.” 

Met tomeloze ijver probeert Jo de schilderijen van Vincent onder de aandacht te brengen. Daarbij gaat ze strategisch te werk, ontdekte Luijten. “Als ze drie schilderijen aanbiedt voor een verkooptentoonstelling, levert ze er altijd een paar topwerken bij die niet te koop zijn, om de kooplust aan te wakkeren. Zakken met de prijs doet ze nooit.” Dat heeft niets te maken met inhaligheid of gehaaidheid, zegt Luijten. “Ze wil het niet voor een habbekrats verkopen, omdat dat slecht zou zijn voor zijn reputatie. Ze gelooft in zijn kunst, wil dat die gezien wordt en daarom leent ze veel werken uit.” Gestaag bouwt ze een netwerk op onder museumdirecteuren, kunsthandelaren en kunstcritici, niet alleen in Europa, maar ook in Amerika.

Ze organiseert de grootste Van Gogh-tentoonstelling ooit

Wat opvalt, is dat ze alle recensies verzamelt van exposities, vertelt Luijten. “Ze wil precies weten hoe erop wordt gereageerd.” In 1905 lukt het haar om in het Stedelijk Museum in Amsterdam een grote tentoonstelling te organiseren met bijna vijfhonderd werken. Luijten: “Het is de grootste Van Gogh-tentoonstelling ooit en die zal ook nooit meer overtroffen worden.” Ook neemt ze het initiatief om de brieven van Vincent, waarin ze veel leest en waaruit ze troost put, te publiceren en later in het Engels te vertalen.

Jo van Gogh-Bonger aan haar secretaire, 1909 of later. Boven de secretaire hangt Fantin-Latours ‘Bloemen’, ernaast Vincent van Goghs ‘Vaas met judaspenningen’ (1884) en erboven ‘Landschap bij avondschemering’ (1890). Beeld Van Gogh Museum

Hoewel ze veel verkoopt, houdt ze een aantal mooie werken voor zichzelf en haar zoon Vincent. Die privécollectie zal de basis vormen van het in 1973 geopende Van Gogh Museum in Amsterdam, dat daarmee de grootste verzameling Van Goghs ter wereld bezit. Het Kröller-Müller Museum in Otterlo volgt op de tweede plek met de collectie die Helene Kröller-Müller bijeenbracht. Opvallend genoeg hebben de twee vrouwen elkaar nooit ontmoet. Behalve de liefde voor Van Gogh hadden ze weinig gemeen, zegt Luijten. Waarschijnlijk was Jo, die niet gaf om luxe, veel te gewoontjes voor de schatrijke Helene, die haar rijkdom ook etaleerde in dure huizen met kostbare ­interieurs.

In 1901 hertrouwt Jo met de kunstcriticus, kunstenaar en jurist Johan Cohen Gosschalk, die ze leerde kennen als gast in haar pension. Hij schrijft lovende stukken over de kunst van Vincent. Volgens haar zoon Vincent was het geen gelukkig huwelijk, omdat hij een moei­lijke man was, ‘echt een neuroot’. Lang duurt het huwelijk niet, want Cohen Gosschalk komt al op zijn 38ste te overlijden. 

Een geheime relatie met Isaac Israëls

Op liefdesgebied komt de biografie met een onthulling. Vijf jaar na het overlijden van Theo heeft Jo een geheime relatie gehad met de schilder Isaac Israëls. Ze schrijft er vol vuur over in haar dagboeken, maar ze maakt een eind aan de verhouding. ‘Ik wil niet langer met vuur spelen. Trouwen daar is hij de man niet voor – o was ik vrij en onafhankelijk – hoe zou ik me me aan hem geven – mijn mooi, jong lichaam, wat zou hij ervan genieten’.

Eerder had ze geschreven: ‘We hebben met vuur gespeeld (...) hij deed of hij van me hield – ’t was toch heerlijk’. Luijten ontdekte dat na de passage ‘We hebben met vuur gespeeld’ drie regels uit het dagboek zijn geknipt. “Wat daar stond, was duidelijk niet voor het nageslacht bestemd. Of Jo zelf, of haar zoon Vincent heeft censuur gepleegd.”

We moeten deze affaire niet te belangrijk maken, zegt Luijten. “Zie het als een kers op de taart.” Van veel groter, zelfs cruciaal belang is dat haar levenslange inzet ertoe heeft geleid dat Vincent van Gogh een ereplaats heeft gekregen in de kunstgeschiedenis.

Daarvan is ze zich ook bewust. Drie jaar voor haar overlijden op 61-jarige leeftijd, aan de gevolgen van de ziekte van Parkinson, schrijft ze in een brief aan de Franse kunstcriticus Gustave Coquiot: ‘Het is zo fijn aan het eind van mijn leven, na zo veel jaren van onverschilligheid, ­vijandigheid zelfs van het publiek tegenover Vincent en zijn werk, te voelen dat de strijd is gewonnen’.

Hans Luijten, Alles voor Vincent, het leven van Jo van Gogh-Bonger. Prometheus, 624 blz. € 35. 
De vier dagboeken van Jo van Gogh staan online. Ze zijn te vinden op bongerdiaries.org.

Lees ook: 

Nieuwe tekeningen Van Gogh opgedoken

Meesterwerken zijn het niet, de nieuw ontdekte tekeningen van Vincent van Gogh. Maar alles wat boven tafel komt van de wereldberoemde kunstenaar is groot nieuws.

Vincent van Gogh had nóg een passie

Vijftien jaar lang is uitgebreid onderzoek gedaan naar de brieven van Vincent van Gogh (1853-1890). Elke letter, elk woord werd onder de loep genomen. Het heeft geleid tot andere, meer genuanceerde inzichten over de bevlogen schilder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden