Review

Zo'n prachtprins noem je toch geen slapjanus!

De Britse geschiedenis mag misschien saaier zijn dan de Duitse of de Franse, voor Britse historici geldt eerder het omgekeerde. Ze schrijven meestal helder en pakkend, schuwen theoretisch geneuzel en ondervinden weinig hinder van de gedachte dat treffende anekdotes, luchtig commentaar en ironische invallen hun wetenschappelijke reputatie op het spel kunnen zetten.

Neem professor Bernard Porter, die in 'The Oxford Companion to British History' het British empire toegewezen kreeg. In één pagina (van de 1 044) wordt het opgaan, blinken en verzinken ervan in hoofdlijnen samengevat en verklaard. En passant legt Porter uit waarom de zon over dit rijk nooit onderging: “God vertrouwde de Britten niet in het donker.” Het profijt voor de ex-koloniën omschrijft hij als: “de verbreiding van het kapitalisme, het christendom, parlementaire instellingen, het Engels als lingua franca en - een bijzonder voordeel - het cricketspel.”

Aan 'The Oxford Companion', een alfabetisch geordend naslagwerk, hebben een kleine 120 historici meegewerkt, onder wie één professor uit Oxford en 47 van andere universiteiten. Het is breed van opzet. De redactie heeft gezocht naar een modern evenwicht tussen enerzijds de politieke en militaire geschiedenis, en anderzijds de sociale, culturele, wetenschappelijke en economische.

Ze verwaarloosde weinig. Begrafenissen, huisdieren, bijbelvertalingen, autowegen, fanfarakorpsen, pubs, het huwelijk, het atheïsme (“de term dwingt in de late twintigste eeuw, waarin grote aantallen mensen een materialistisch leven van praktisch atheïsme leiden, nog steeds geen sociaal respect af”), dierentuinen en vakanties-aan-zee - het komt allemaal aan bod.

Gesport wordt er ook, tot genoegen van wie er nieuwsgierig naar is, waar en wanneer op het cricketveld getrouwde vrouwen hun krachten maten met maagden (Bury, 1793), eenarmige oorlogsveteranen met eenbenige (Greenwich, 1796) en geheelonthouders met whiskey-drinkers (Ballinasloe, 1840).

Het meest leerrijk en onderhoudend zijn de langere biografieën van historische coryfeeën. Herhaaldelijk reviseren ze traditionele voorstellingen, gevoed door oudere, deels Victoriaanse literatuur. Zie bijvoorbeeld de portretten van koningin Anne (1714) en van koning Jan (1216), wiens schim nog immer gebukt gaat onder de reputatie - geformuleerd door de stukgelezen Victoriaanse geschiedschrijver J. R. Green - dat de hel nog te goed was voor deze aartsschurk. 'The Oxford Companion' loochent niet dat Jan zelfs voor zijn tijd opvallend wreed uit de hoek kon komen, maar kent hem tenminste het brevet toe van een bekwaam bestuurder en organisator, benevens andere talenten.

Premier Lloyd George ontvangt de eer die hem in de eerste decennia na zijn dood in 1945 werd onthouden: zijn invloed op het Britse openbare leven overtrof die van enige andere twintigste-eeuwse staatsman. Of dit oordeel de instemming heeft van de portraiteur van Churchill ('Brittanniës grootste premier, redder van zijn land'), laat de Companion in het midden.

Amoureuze perikelen van vorsten en staatslieden blijven, voor zover saillant, niet buiten beeld, al wordt hun betekenis door een enkeling sterk genuanceerd. Over de prins van Wales die als Edward VII Victoria zou opvolgen, schrijft hoofdredacteur J. A. Cannon: “Hij werd gedagvaard in een echtscheidingszaak en was, erger nog, betrokken bij een onaangename juridische procedure wegens bedrog bij het baccaratspel.”

De neerslachtige buien van premier Harold Macmillan vinden mede hun verklaring in 'de langdurige affaire van zijn vrouw met (collega-politicus) Robert Boothby'. Het twintigste-eeuwse Britse duurrecord staat vermoedelijk op naam van Lloyd George. Die hield het van 1911 tot 1943, toen hij haar huwde, met zijn secretaresse. Ook voor historische roddel - zoals over de mogelijk oneerbare relatie tussen Willem III en zijn 'verwijfd-knappe' vertrouweling Arnold Joost van Keppel - had de redactie ruimte.

Nog een menselijk trekje: hoofdredacteur Cannon neemt elke gelegenheid te baat om af te geven op de pers, de tabloids in het bijzonder. Zo verwijt hij 'de kranten' dat ze de huidige kroonprins voor diens veelzijdige bekwaamheden - te land, ter zee en in de lucht als militair, en voorts als schilder, musicus, toneelspeler, surfer, zeiler, skiër, visser, jager, ruiter en polospeler - beloond hebben met etiketten als 'zonderling', 'vervelende klier' en 'slapjanus'. En bij een zeventiende-eeuws pleidooi voor vrijheid van meningsuiting kan Cannon het niet nalaten aan te tekenen, dat de pleitbezorger (John Milton) vermoedelijk niet het oog had op de boulevardpers van nu.

Maar Cannon is wel weer te veel historicus om die bladen in de schoenen te schuiven dat zij van het koningshuis een soap hebben gemaakt. “Dit element was er al eeuwen voordat de term soap opera in omloop kwam, aangezien de aantrekkingskracht van de monarchie altijd deels heeft berust op theater en praal, gekruid met roddel en anekdotes. Niet voor niets heet de langst lopende soap (in Brittannië) Coronation Street.”

De Companion eindigt in Zutphen. Daar raakte, in 1586, de krijgsman en dichter Sir Philip Sidney bij een actie tegen de Spanjaarden dodelijk gewond. Diens biograaf zaait helaas twijfel aan het verhaal dat Sir Philip op het slagveld zijn eigen veldfles met water aan een stervende soldaat gaf - met de woorden, hier niet vermeld, Thy need is greater than mine ('Gij hebt er meer behoefte aan dan ik').

Natuurlijk kan een compendium als dit niet ten volle beantwoorden aan ieders particuliere voorkeuren. Waarom George Formby en Enid Blyton wel opgenomen, en niet J. B. Priestley en C. E. M. Joad? Unfair is het biografietje van Bertrand Russell, van wie geen andere uitspraak wordt afgedrukt dan de dwaze kreet uit zijn laatste levensjaren dat Macmillan erger was dan Hitler. Jammer ook dat er zo weinig historici in staan (en zoveel schrijvers van echte fictie, over wie gemakkelijk elders informatie is te vinden).

Niet bekend

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden