Klassieker'Donau'

Zo’n 35 jaar na de eerste editie van ‘Donau’ blijft het verlangen naar een verenigd Europa urgent

Claudio MagrisBeeld ANP

De zomer is het moment om bij te lezen. Klassiekers krijgen een nieuw jasje. Dit keer: ‘Donau’ van Claudio Magris.

Vanaf zijn onvindbare bron in het Zwarte Woud (een afvoerpijp, een dakgoot, een lekkende kraan?) volgt Claudio Magris in ‘Donau’ (1986) de loop van de machtige rivier over de volle drieduizend kilometer tot aan de al even onvindbare monding in zijn uitgestrekte delta aan de Zwarte Zee. Een reisverslag waarin Magris zijn talenten als scherp waarnemer, verteller, letterkundige en cultuurfilosoof naar hartelust vermengt.

In tegenstelling tot de standaardwerken over de Donau die Magris vaak met lichte ironie bespreekt, schrijft hij­zelf geen betoog van feiten en waarheden. Zijn Donau is postmodern, intertekstueel en associatief, en beweegt zich tussen Bildungsroman, reisverhaal, familiegeschiedenis, geschiedschrijving, filosofische beschouwing en essay, met als eindresul­taat een mean­- derend relaas dat onmogelijk is samen te vatten.

Wanneer Magris de essayistische tendens van de vroegtwintigste-eeuwse Hongaarse cultuur en György Konrád beschrijft, lijkt hij ook een belangrijke sleutel voor zijn eigen tekst te geven: ‘Het essay is de omweg die het gedreven en tegelijk ironische verstand maakt omdat het zich ervan bewust is hoe onwaarachtig de spontane uiting kan zijn en hoezeer het leven verschilt van de betekenis van het leven, waarbij het verstand toch indirect hoopt op de overwinning van de betekenis, die in werkelijkheid niet valt te achterhalen maar wel doorschemert in het besef van haar afwezigheid en het verlangen ernaar’.

Bouwstenen van een weergaloos mozaïek

Keer op keer verleidt Magris zijn lezer tot allerlei associatieve omwegen naar aanleiding van bekende en onbekende plaatsen, personen en gebeurtenissen uit de Europese geschiedenis en cultuur. Het zijn de bouwstenen van een weergaloos mozaïek van ‘het Duits-Hongaars-Slavisch-Romaans-Joods Mitteleuropa’.

De Donau zelf symboliseert de veelvoudige identiteit van Mitteleuropa. De rivier is als een lint dat ‘het Oostenrijk van Habsburg omringt en bijeenhoudt’, ‘het rijk waar de soevereine vorst zich richtte tot mijn volken en waar het volkslied werd gezongen in elf verschillende talen’. ‘Langs de oevers ontmoeten en vermengen’ zich verschillende volkeren, een multiculturele wereld die aansluit bij Magris’ eigen geboortestad Triëst, even­eens zo’n smeltkroes, in het bijzonder de mediterrane en Midden-­Europese culturen. Veel eerder dan in de rest van Italië arriveerden in Triëst de filosofie van Schopenhauer en Nietzsche, de psy­cho­analyse van Freud, de romans van Dostojevski en Svevo. Als zoon van Triëst beziet Magris de wereld voortdurend door deze Europese én literaire bril: ‘Iemand uit Triëst is bij uitstek een mens zonder eigenschappen die de identiteit waarover hij onzeker is bij voorkeur in de literatuur zoekt’.

Het is dus niet verwonderlijk dat hij zich kan spiegelen in de wereld van de Donau, ‘een vesting die goede beschutting biedt wanneer men zich bedreigd door de wereld en belegerd door het leven voelt en bang is om zich te verliezen in de onbetrouwbare werkelijkheid’. Tegelijk voelt hij ook het gemis van de mediterrane zeecultuur, want voor Magris betekent de zee ‘overgave aan het nieuwe en onbekende, te kampen hebben met wind, maar ook zich laten gaan in de golven’.

‘Donau’ ademt een hevig verlangen naar vrijheid, stelt grenzen ter discussie, pleit voor culturele vermenging en verdraagzaamheid, en gedijt in marges en aan rafelranden van officiële culturen. Tegenover de veeltalige, multiculturele Donau staat de Rijn, rivier van ‘de Duitse virtus en zuiverheid’ en ‘mythische behoeder van de zuiverheid van de stam’. In indrukwekkende passages bespreekt Magris het kwaad waartoe het Germaanse zuiverheidsideaal heeft geleid, zoals bij zijn bezoek aan concentratiekamp Mauthausen of Josef Mengele’s geboortestad Günz­burg.

De dreiging van Europa’s teloorgang laat zich al herhaaldelijk voelen

Het Mitteleuropa dat Magris beschreef, werd kort na verschijning van het boek grotendeels weggevaagd door toen nog moeilijk te voorziene ideologische aardverschuivingen en lange bloedige oorlogen. Toch laat de dreiging van Europa’s teloorgang zich al herhaaldelijk voelen in ‘Donau’: ‘In Boedapest denken ze zo intens aan de ondergang of aan de gevreesde en geconstateerde ondergang van Europa juist omdat Europa er nog is, omdat haar zon nog hoog boven de horizon staat en warmte geeft, maar tegelijk versluierd is door wolken en gordijnen die er gebiedend op wijzen dat het in een eindfase verkeert.’

In Joegoslavië, het epicentrum van de verwoestende oorlogen van de jaren negentig, ziet Magris enerzijds een positieve voortzetting van het plurinationale karakter van het Habsburgse rijk, maar tegelijk registreert hij ook hier onheilspellende schaduwen: ‘Het Joegoslavische mozaïek [is] nu tegelijkertijd indrukwekkend en kwetsbaar, het speelt een heel belangrijke rol in de internationale politiek en vertegenwoordigt het streven om de binnenlandse neiging tot desintegratie te onderdrukken; de hechtheid van het mozaïek is nodig voor het Europese evenwicht, en een eventueel uiteenvallen zou desastreus zijn voor Europa, zoals dat van de dubbel­- monarchie het is geweest voor de wereld van toen’.

Profetische woorden. In de verdere loop van zijn carrière is Magris zijn ideaal van open, grens- en taaloverschrijdende culturen steeds hechter gaan verbinden met het idee van een werkelijk verenigd Europa waarin ‘grenzen tussen landen en culturen eerder bruggen dan obstakels vormen’. Een kleine 35 jaar na de eerste editie van ‘Donau’ blijft het verlangen naar zo’n Europa nog steeds urgent. 

Uit ‘Donau. Biografie van een rivier’

De Donau stroomt groots voorbij, en de avondwind streelt de caféterrassen als de adem van een oud Europa dat zich nu misschien in de marge van de wereld bevindt en geen geschiedenis meer produceert maar alleen consumeert, zoals Francesca nu in de banketbakkerij Gerbeaud op het Vörösmartyplein met haar mooie mond aan haar ijsje zit te zuigen en haar leven ziet verglijden, terwijl ze haar ogen half toegeknepen houdt achter haar befaamde wimpers, en haar wenkbrauwen misschien onmerkbaar fronst vanwege dat ruisen van de tijd. Europa is ook dit café, waar nu niet meer de Directie van de Wereldgeest zit, maar hoogstens de employés van een of ander filiaal, die geen beslissingen nemen maar ze uitvoeren, en ook een enkele mooie dame over wie praatjes de ronde doen.

Claudio Magris
Donau. Biografie van een rivier
Vert. Anton Haakman
De Bezige Bij; 448 blz. € 29,99

Lees ook:

Claudio Magris schetst een contrast met de ‘walgelijke emotionele striptease’ van sociale media

De bundel ‘Momentopnamen’ bevat een selectie van Claudio Magris’ lichtvoetige krantenstukken uit de Corriere della Sera.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden