Om de Aswandam te kunnen bouwen werd in 1964 een complete tempel verplaatst. Hiervoor ontving Egypte steun van Unesco en andere landen.  Beeld Hollandse Hoogte, AFP
Om de Aswandam te kunnen bouwen werd in 1964 een complete tempel verplaatst. Hiervoor ontving Egypte steun van Unesco en andere landen.Beeld Hollandse Hoogte, AFP

Déjà vuWerelderfgoed

Zo kwamen de grootste schatten van de wereld op Unesco’s Werelderfgoedlijst

Paul van der Steen

Het jaar 1972 was dat van het alarmerende rapport van de Club van Rome. De grenzen aan de groei wees de aardbewoners op de kwalijke gevolgen van de toenemende welvaart: het langzaam opraken van de natuurlijke hulpbronnen en de vernietiging van het milieu.

Maar in 1972 bleef het niet alleen bij signaleren van dreigend verlies. De internationale gemeenschap zette ook stappen richting behoud. In november van dat jaar werden de lidstaten van Unesco, de VN-organisatie voor onderwijs, wetenschap en cultuur, het na zeven jaar praten eens over het Werelderfgoedverdrag. Die overeenkomst legde ook de basis voor de Werelderfgoedlijst waarop deze week opnieuw twee Nederlandse monumenten een plaats kregen: de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Koloniën van Weldadigheid.

De kwetsbaarheid van de grootste schatten van de internationale gemeenschap was eerder gebleken bij een omvangrijke operatie in Egypte. Het Noord-Afrikaanse land besloot midden jaren vijftig tot de bouw van de Aswandam. Daarachter zou een flink deel van de riviervallei onderlopen. Ook historische plaatsen van een van de oudste beschavingen zouden daarmee onder het wateroppervlak verdwijnen. Met steun van Unesco en sommige landen (waaronder Nederland) lukte het om tempelcomplexen en ander kostbaars te verplaatsen.

1120 locaties op de Unesco-lijst

Ook bij het behoud van ander werelderfgoed bleek al voor het verdrag van 1972 internationale steun cruciaal. Indonesië kreeg bijvoorbeeld hulp toegezegd bij de restauratie van de meer dan duizend jaar oude boeddhistische Borobudur-tempel op Java.

De VS namen het voortouw op weg naar een internationaal verdrag dat werelderfgoed van de buitencategorie (op gebied van cultuur en natuur) meer bescherming moest geven. De overeenkomst uit 1972 werd eind 1975 van kracht. In 1978 begon de Werelderfgoedlijst voor het eerst vorm te krijgen. Acht locaties met een grote culturele betekenis en vier met landschappelijke waarde kwamen door de eerste selectie. Daartoe behoorden onder meer de Galapagoseilanden (Equador), Yellowstone Park (Verenigde Staten), uit een en dezelfde rots gehouwen kerken in Ethiopië en de binnenstad van het Poolse Krakow. Maar ook de op een steenworp van de Nederlandse grens gelegen kathedraal van het Duitse Aken redde het en het eiland Gorée voor de kust van Senegal, spil in de trans-Atlantische slavenhandel en ooit in Nederlandse handen.

Inmiddels staan er 1120 locaties op de Unesco-lijst. De erkenning is een internationale aangelegenheid, de voordracht niet. Een plek die niet door het eigen land wordt genomineerd zal sowieso nooit op de lijst komen. Unesco-eerbewijs garandeert ook geen bescherming. Een deel van de landen lijkt eerder uit op een plek op de lijst als niet te missen toeristische aanbeveling. En tijdens de Joegoslavië-oorlog eind vorige eeuw vrijwaarde de bijzondere erfgoedstatus het historische centrum van de Kroatische stad Dubrovnik niet van beschietingen. Tegelijkertijd werd het centrum van Mostar (Bosnië) en de tot symbool van de geweldswaanzin uitgegroeide vernielde brug daar hersteld met hulp van Unesco. In 2005 kreeg Mostar een plaats op de Werelderfgoedlijst. Plekken buiten de westerse wereld zijn overigens nog steeds ondervertegenwoordigd.

Een oude Egyptische tempel werd in blokken gezaagd en verplaatst zodat op deze plek de Aswandam kon worden aangelegd. Beeld Hollandse Hoogte, Topfoto
Een oude Egyptische tempel werd in blokken gezaagd en verplaatst zodat op deze plek de Aswandam kon worden aangelegd.Beeld Hollandse Hoogte, Topfoto

Nederland ratificeerde het verdrag pas in 1992. Politiek geharrewar binnen Unesco maakte dat eerder niet werd getekend. Den Haag vertrouwde bovendien op het eigen monumentenbeleid dat vanaf de negentiende eeuw steeds verder vorm had gekregen.

Nadat Nederland het verdrag had goedgekeurd, kon ook gekeken gaan worden naar Werelderfgoedlijst-waardige locaties. Inmiddels zijn er twaalf erkend. Daarbij zitten het Rietveld Schröderhuis in Utrecht en de Van Nellefabriek in Rotterdam, maar de meeste noteringen hebben iets te maken met water. Denk aan het voormalige Zuiderzee-eiland Schokland (als eerste Nederlandse locatie op de lijst), de molens in Kinderdijk en het Ir. D.F. Woudagemaal in Lemmer. De Waddenzee is het enige (deels) Nederlandse natuurgebied tot nu toe dat de Unesco-erkenning heeft gekregen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden