Ilja Leonard PfeijfferBeeld Zomergasten

TV-columnMaaike Bos

Zo helder als Ilja Leonard Pfeijffer denkt, zo kwetsbaar was hij in Zomergasten over zijn angsten

Bij de keuzefilm ‘Cloud Atlas’ na deze laatste ‘Zomergasten’ duizelde het me van de door elkaar gesneden verhalen uit tijden en werelden. Toen realiseerde ik me dat schrijver Ilja Leonard Pfeijffer niets anders had gedaan de afgelopen uren: verhalen vertellen over mensen die verhalen vertellen. De een redt er zijn wereldbeeld mee, zoals de complotdenkers over corona of een platte aarde, de ander zijn machtspositie, zoals populisten als Berlusconi of Trump.

“Je kunt de waarheid onder zo’n ontzettende hoop waarheden verbergen, dat niemand meer weet wat de waarheid is. Het gaat erom dat je in zo’n verhaal gelooft”, analyseerde hij de aantrekkingskracht van Berlusconi, na het fragment uit de film ‘Loro’. Meteen waarschuwde hij voor het glibberige pad dat hij met Janine Abbring ging betreden, waar de waarheid weinig houvast zou bieden.

De avond kan in mijn beleving ook vijf uur geduurd hebben, zo hypnotiserend was het om naar deze met zilverkleurig haar omlijste bariton te luisteren. Of om naar die gebruinde handen te kijken die gestrekt en gevouwen de grote ringen deden rinkelen. Deze schrijver van ‘La Superba’ en ‘Grand Hotel Europa’ was een ouderwetse Zomergast in een avond die net zo verontrustte als inspireerde. Tussen Janine Abbring en hem ontstond een wisselwerking van rustige maar samengebalde energie. Precies zoals je je een avondvullend gesprek met een goede vriend aan tafel wenst.

Openhartig over angsten en demonen

Ilja Leonard Pfeijffer is zelf een collage van verhalen. Hij spreekt in prachtige volzinnen die verlangen aanwakkeren om nog meer naar hem te luisteren. “Het vooruitzicht om hier met jou te praten, daar zou ik oceanen voor hebben overgezwommen en kruipend woestijnen voor door zijn gegaan”, oreerde hij. Tegelijk leek hij soms verlegen op zijn stoel te wiebelen. (Zag ik Janine Abbring nu even blozen?) Hij plaatste de bewegingen van onze tijd erudiet in een begrijpelijk kader, en was tegelijk openhartig over zijn persoonlijke angsten en demonen.

Zijn tijdsbeeld eerst. Hij slaat de spijker op zijn kop over wat de coronacrisis aan wantrouwen in wetenschap en waarheid heeft blootgelegd. De goden zijn verdwenen, mensen hebben het nog steeds nodig om te geloven, en zoeken naar alternatieve waarheden. De kennis en mogelijkheden tot publiceren zijn niet meer voorbehouden aan de elite, parafraseerde hij de Italiaanse schrijver en filosoof Barico. Nu iedereen ongefilterd kan publiceren, vinden ‘alternatieve feiten’ van complotdenkers via sociale media een vliegwiel. Argumenten spelen geen rol meer – zelfs dat de aarde rond is kan sommigen uit de aangehaalde documentaire ‘Behind the Curve’ niet overtuigen. Dus gaat het om een gevoel. Hij concludeert: “Met de toegang tot alle informatie en kennis kan ook het misverstand ontstaan dat je alles weet”.

Zo helder als hij denkt, zo bijna kwetsbaar vertelde hij over zijn angsten en depressieve gevoelens tijdens de ultrastrenge coronalockdown in Italië. Het leven ging daar 68 dagen compleet op slot. “Niet-leven is moeilijk”, schreef hij in zijn coronadagboek voor NRC en De Standaard.

Niet drinken was ook moeilijk geweest, zei hij later. Zijn bourgondische levensstijl was jarenlang eigenlijk een voorstadium geweest van de zware drinkers uit Louis Theroux’ ‘Drinking to Oblivion’, waarvan hij een fragment toonde. Hij was net zo bang geweest om het vertrouwde gevoel van de drank los te laten als de daar geportretteerde alcoholist Aurélie. “Ik wist niet meer hoe ik mezelf moest spelen”, zei hij. “Maar ik heb er uiteindelijk wel de moed voor gehad.”

Vastlopen in een verstikkend verhaal

De moed om een verhaal los te laten zonder te weten welk verhaal ervoor in de plaats komt: dat is inderdaad niet niks. Het is de stap die vluchtelingen zetten die niets te verliezen hebben. Hoe ontredderd en beschadigd ze op Lampedusa aankomen, laat hij zien met een een stukje uit de documentaire ‘Fuocoammare’. In zijn woonplaats Genua verdiept hij zich al jaren in hun vluchtverhalen, en in zijn boeken heeft hij die samengebald tot dat van één personage, als eigenlijk een moderne vergiliaanse Odyssee.

Ook oude steden in Europa, zoals Venetië, lopen vast in hun verstikkende verhaal – dat van massatoerisme, thema uit Grand Hotel Europa – zonder al een nieuw verhaal te hebben. Met een fragment uit de nog te verschijnen documentaire ‘Molecole’ over het verlaten Venetië in lockdown, kwam er eindelijk lucht. Een tussentijdse nulstand. Geen toeristen. Geen vervuiling. Geen golfslag van boten tegen de gevels. Geen verhalen die hooggehouden moeten worden. De stad is; meer niet.

Pfeijffer draaide het verhaal nog een slag door en kwam uit bij Dolly Parton. Zij was zo slim geweest om juist met blond haar en een grote voorgevel een plat, misschien wel zelfvernederend imago te scheppen, zodat ze daardoor haar feministische boodschap kwijtkon. Zij had juist alle touwtjes over haar verhaal in handen.

En zo stroomde de avond van verhaal naar verhaal, uit onmacht of juist macht verteld. Fragmenten uit sciencefiction, uit ‘Game of Thrones’, ze illustreerden wat hij als 11-jarige jongen ook al had ontdekt. Dat je zelf een hele wereld kunt scheppen. Want hij had niet alleen een land bedacht, Mocanië, inclusief vlag en nationale voetbalshirtjes, maar ook een taal van eigen letters, woorden en grammatica. Toen Pfeijffer op Abbrings verzoek wat van de Viking-achtige klanken uitstiet, zoomde de camera in zodat we nog meer aan zijn lippen konden hangen.

Een groot compliment voor Abbring

Zo sloot Abbring haar vierde seizoen Zomergasten af met een warme deken van taal die troost bood tegen verontrustende waarheden. Neem zijn zin “Vrijheid kan alleen vrijheid zijn als je bij alles wat je doet eerst aan de ander denkt”. Ik moet er nog eens op kauwen, maar hij voelt als een sterke schouder.

Niet elk gesprek was even geïnspireerd geweest. Soms had ze verder kunnen doorvragen, en ook bij Pfeijffer was er een moment over mogelijk seksisme in zijn werk, waar hij meer ruimte had mogen krijgen om zijn visie daarop te verdedigen. Maar haar presentatie is dit seizoen weinig onderwerp van gesprek geweest; een groot compliment in de geschiedenis van Zomergasten.

Waar gelooft Pfeijffer zelf nog in? Bij gebrek aan grote waarheden maakt hij het klein. “Dat het mogelijk is om iets in deze wereld te verbeteren. Om een goed mens te zijn, ook al kun je maar kort of voor weinig mensen iets betekenen. Als je dat geloof verliest, is het minder de moeite waard om te leven.” In de stilte daarna kon ik velen met mij instemmend horen knikken.

Lees ook de recensies van eerdere afleveringen van Zomergasten dit seizoen

Bij Zomergast Carola Schouten gaan een vaste stem én existentiële reflectie samen
Jaap Goudsmit in Zomergasten: Zelden klonk een onheilspellende boodschap van een viroloog zo geruststellend
Wat een verademing, de vrije geest van Nazmiye Oral 
Zomergast Inez Weski en de zoektocht naar wat je niet per se wilt weten
Typhoon, de rapper die het liefst loopt te ‘chillen met God’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden