Virtuele filterbubbel

Zo beland je met een paar clicks in het konijnenhol van coronacomplotten

Beeld Hedy Tjin

Veel complotdenkers hekelen de ‘mainstream media’. Trouw dook online het konijnenhol van de complottheorieën in om te ontdekken hoe zij aan informatie komen.

Complottheorieën heb je in alle soorten en maten, maar één begrip komt er opvallend vaak in terug: de rode pil. Het is een verwijzing naar sciencefictionfilm ‘The Matrix’, waarin de mensheid zonder het te weten in een computersimulatie leeft. Hoofdpersoon Neo krijgt de keus tussen een blauwe en een rode pil. Slikt hij de blauwe, dan blijft hij onwetend. Maar kiest hij de rode, dan leert hij de waarheid en komt hij net als Alice in Wonderland te weten hoe diep de ‘rabbit hole’ gaat.

Online fungeren platforms als Facebook en YouTube als konijnenhol voor wie de gevestigde orde niet vertrouwt en naar antwoorden zoekt. Via door algoritmes aanbevolen filmpjes en gesprekken met gelijkgestemden, belanden mensen met onschuldige vragen al snel in een wereld van kannibalistische pedofielennetwerken. Althans, zo wordt het samengevat bij ‘Zondag met Lubach’ en Netflixdocumentaire ‘The Social Dilemma’.

Om beter te begrijpen hoe de virtuele filterbubbel – ook wel ‘fabeltjesfuik’ – precies werkt, dook Trouw zelf met een paar onschuldige vragen het konijnenhol in.

Hoe gaat het met Lange Frans op YouTube?

Onlangs werd het YouTubekanaal van rapper Lange Frans verwijderd omdat hij de richtlijnen van het platform zou hebben geschonden. Hoe zou het met zijn aanwezigheid op de site staan? Wanneer dit experiment begint, levert de zoekterm ‘Lange Frans’ als bovenste resultaat een interview met Frans door Radio 538 op.

De presentatoren vragen Frans waarom hij denkt dat zijn kanaal verwijderd is. Als ze vragen naar een filmpje waarin hij en complotdenker Janet Ossebaard speculeren over een aanslag op premier Rutte, geeft de rapper toe dat dat een ‘ongelukkig’ fragment was, dat hij beter uit zijn podcast had kunnen knippen. Ook de rest van Frans’ gesprek met het radioprogramma verloopt vrij braaf.

Maar als je scrolt naar de commentaren ónder de video, verandert de toon direct. Daar blijken mensen kwaad dat YouTube Lange Frans ‘censureert’ en dat 538 hem niet serieuzer neemt. ‘De dagen van YouTube en Facebook zijn geteld’, schrijft ene Hans, ‘evenals die van de publieke omroep en radio.’ Hans reageert op een comment van iemand met de profielnaam N BOR: ‘Laten wij BitChute populairder maken in Nederland.’

Wat is BitChute?

BitChute is een videoplatform, opgericht om de restricties van sites als YouTube te omzeilen. In de woorden van ene Ron Schönfeld onder het 538-filmpje: ‘BitChute is al populair bij velen. Het moet wel als de RATTEN van silicon valley alles wat de waarheid betreft weghalen.’

Op BitChute zijn Lange Frans’ podcasts nog gewoon te zien. “Ik ben twaalf jaar geleden begonnen met rappen over pedo’s in de overheid”, zegt de rapper in het beruchte gesprek met Ossebaard, “en ze zitten er nog steeds op een pluche stoel.” De stap van een onschuldige vraag naar een pedofielennetwerk is dus inderdaad snel gezet.

Wanneer je BitChute opzoekt via Google, stelt de zoekmachine gelijk een paar video’s voor. Eén daarvan heet ‘Corona – de waarheid in zeven minuten (gecensureerd door YouTube!)’. Het filmpje bevat de bekende flatten the curve-grafiek van afgelopen maart, waarin één lijn toonde hoe het aantal coronabesmettingen dramatisch kon stijgen, terwijl een andere liet zien dat de golf door maatregelen kon afvlakken. Vervolgens stelt een vrouwenstem dat deze grafiek de plank faliekant missloeg. De wereld naderde in maart geen grote pandemie, maar het eind van een normale infectiegolf met griep- en coronavirussen.

De coronamaatregelen werken niet, zegt de stem, corona is niet besmettelijker of dodelijker dan een flinke griep en onafhankelijke wetenschap toont dat het virus goed te behandelen is met hydroxychloroquine. “Misschien is het een goed idee onszelf beter te informeren”, sluit ze af, “en onafhankelijke wetenschap, open discussie en gezond verstand te omarmen.”

De zelfverzekerde toon is opvallend. Data die laten zien dat maatregelen wél helpen, dat corona veel meer sterfgevallen oplevert dan een griepgolf en dat hydroxychloroquine wisselende resultaten oplevert, worden niet genoemd. Onder het mom van een open discussie presenteren de makers uitsluitend één verhaal.

Is dit het topje van de ijsberg?

Op het eind van de video verschijnt in beeld dat deze mede mogelijk is gemaakt door ­Viruswaanzin (nu Viruswaarheid geheten, de beweging van Willem Engel, red.). Voor meer informatie wordt verwezen naar www.the-iceberg.net, een site vol citaten van artsen en wetenschappers die zouden moeten aantonen dat het coronabeleid onzin is.

“De PCR-test is per definitie niet geschikt om te bepalen of een patiënt een ziekmakende hoeveelheid virus heeft of niet”, heeft Kary Mullis, uitvinder van de PCR-test, volgens The Iceberg gezegd. In juli ontdekte persbureau Reuters echter dat die uitspraak helemaal niet van Mullis is. Het is een citaat van een artikel uit 1996 over hiv, dat uit de context is gehaald om de coronatest onbetrouwbaar te doen lijken.

Verder is op de site te lezen dat het niet toestaan van hydroxychloroquine-behandelingen bij coronapatiënten ‘een misdaad tegen de mensheid’ is. Dat citaat komt van Vladimir Zelenko, een omstreden Amerikaanse arts die de besmettelijkheid van het virus volgens The New York Times eerder dit jaar zwaar overschatte. En ook de Duitse arts Wolfgang Wodarg wordt geciteerd, zonder vermelding van de diverse wetenschappers die zijn uitspraken over corona misleidend vinden.

Ondertussen zijn we pas een paar clicks verwijderd van Lange Frans op YouTube. Hoewel de naam anders doet vermoeden, is deze website pas het topje van de ijsberg. Veel data op the-iceberg.net blijken afkomstig van propagandaplatform Swiss Policy Research. Daarnaast staan op BitChute ook filmpjes met de boodschap dat QAnon helemaal niet zo radicaal is. Binnen een paar dagen na het begin van dit experiment begint ook YouTube’s algoritme door dit onderzoek meer video’s met coronacomplotten voor te stellen.

En de verwijderde podcasts van Lange Frans? Die zijn wanneer dit wordt geschreven middels anonieme accounts gewoon weer op YouTube te zien.

Flavio Pasquino.Beeld -

Flavio Pasquino: ‘Vóór de coronacrisis was ik nooit wantrouwig’

Trouw sprak een paar coronasceptici die al langer in het konijnenhol graven. Hoe komen zij aan hun informatie, en hoe bepalen ze wat waarheid is als ze reguliere media wantrouwen?

Op zijn YouTubekanaal BLCKBX interviewt Flavio Pasquino uiteenlopende tegenstanders van het coronabeleid. Daarnaast deed hij in juni voor Café Weltschmerz een interview met socioloog Jaron Harambam, die promoveerde op complotdenkers.

Of Pasquino zichzelf een complotdenker zou noemen? “Ja”, antwoordt hij. “Zolang duidelijk is dat dat niet betekent dat ik in aliens en graancirkels geloof, maar wel dat ik zeer wantrouwig kijk naar het overheidsbeleid. Tot voor kort dacht ik dat we in een heel fijn en eerlijk land leefden – vóór de coronacrisis was ik nooit wantrouwig – maar die onschuld ben ik kwijt.”

In Pasquino’s optiek draaien de coronamaatregelen niet alleen om de volksgezondheid. “Er wordt al jaren stellig beweerd dat we niet op dezelfde voet verder kunnen, dat er een klimaatcrisis heerst en dat we wezenlijke veranderingen nodig hebben. Hoe krijg je alle neuzen dezelfde kant op? Sinds deze crisis is in heel Europa het midden- en kleinbedrijf gesloopt. Ik heb ook geen inkomen meer, ik ben nu afhankelijk van de overheid.”

Toch benadrukt Pasquino dat hij de waarheid niet in pacht heeft. “Dit is wat mijn intuïtie zegt, maar ik twijfel elke dag nog.” Tegenstrijdige informatie mijdt hij niet, maar zoekt hij op. “Ik kom op allerlei platformen. Ik kijk op Youtube, maar daarnaast ben ik lid van Follow the Money, De Correspondent, Het Financieele Dagblad en de Volkskrant. Ik kijk naar Op1 en het journaal, en ook online lees ik nieuwsberichten.”

Pasquino is dus geen stereotiepe complotdenker die de ‘mainstream media’ hekelt. Maar hij verdiept zich wel óók in mensen die sommigen als ‘complotgekkie’ zouden bestempelen. Zoals oud-BBC-sportverslaggever David Icke, die beweert dat een interdimensionaal reptielenras de aarde heeft gekaapt. “Hij is een extreem voorbeeld. Als hij het over ‘reptilians’ heeft, haak ik af. Maar dat betekent niet dat alles wat hij zegt waardeloos is.

“Het lastige is dat je heel goed moet kunnen filteren. Ik kan me voorstellen dat er mensen zijn die in de war raken en verzanden, maar ik ben van nature pragmatisch en analytisch. Als Icke iets interessants zegt, ga ik het toetsen. Als ik het op twintig plaatsen teruglees, weet ik dat hij op dat punt geen bullshit heeft gesproken.”

Cato Fluitsma.Beeld -

Cato Fluitsma: ‘Willem Engel komt integer op mij over’

Behalve met Pasquino sprak Trouw ook met beeldend kunstenaar en activist Hans Kalliwoda en zijn vriendin, kleinkunstenaar Cato Fluitsma. Ook zij hekelen het coronabeleid. Maar in tegenstelling tot Pasquino waren ze ook vóór corona al wantrouwig.

Met zijn kunst vraagt Kalliwoda al twee decennia aandacht voor het duurzaamheidsvraagstuk. Onlangs sprak ‘Tegenlicht’ hem over zijn project ‘BijenTotem voor Refubees’, een netwerk van totempalen in de grote stad waarin wilde bijen kunnen overleven.

“Met het bijenproject ben ik al heel lang bezig. Ik heb vele specialisten gesproken en petities tegen pesticiden ondertekend. Maar de lobby van grote bedrijven heeft meer invloed dan de kennis van wetenschappers.” Vanuit die achtergrond kijkt hij naar de coronacrisis. “Misschien wordt het gebruikt om meer geld te verdienen, bijvoorbeeld met de coronatests.”

Hoewel Kalliwoda wel artikelen van Follow the Money leest, vindt hij de kwaliteit van Nederlandse journalistiek ‘zeer slecht’. “Ik vraag liever iets aan mijn buurvrouw die in het ziekenhuis werkt, dan dat ik het uit een statistiek in de Volkskrant haal.”

Ook Fluitsma vaart niet op cijfers uit de krant: “Statistieken zijn minder geloofwaardig dan iemand die vanuit z’n hart een gepassioneerd verhaal vertelt.” Hoewel ze probeert af en toe uit haar bubbel te breken, en op Facebook bijvoorbeeld in gesprek gaat met mensen die het oneens zijn met haar ideeën, zoekt ze ook gelijkgestemden op. 

“Ik woonde een tijdje terug een Zoom-meeting van Viruswaarheid bij, dat vond ik prettig. Willem Engel komt integer op mij over. Er spraken mensen uit diverse werkvelden – een politieagent, een onderwijzer en iemand die in een lab werkt – maar iedereen ging ervanuit dat het coronabeleid niet oké is.” 

Over wat het beleid zo bedreigend maakt heeft Kalliwoda nog een gedachte. “Na de aanslagen van 11 september 2001 heeft de ‘Patriot Act’ mensen in de VS veel burgerrechten afgenomen. Ik ben bang dat we in Nederland met de spoedwet dezelfde kant opgaan. Het is als The Matrix, neem je de rode of de blauwe pil – wil je echt je nek uitsteken of meezwemmen?”

Hans Kalliwoda.

Lees ook:

De complottheorie die alle andere bij elkaar brengt

QAnon is met afstand de populairste complottheorie van Nederland. Waarin schuilt de aantrekkingskracht?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden