Beethoven

Zingende mensen in een instrumentale compositie als een symfonie? Dat was nog nooit vertoond

Beeld Suzan Hijink

Beethoven liet symfonieorkesten revolutionair anders klinken. Musici vertellen hoe hij de grens van hun instrumenten opzocht. Vandaag: Claudia Patacca

In de laatste aflevering van deze serie over Beethoven en de instrumenten van het symfonieorkest gaat het over misschien wel het mooiste en persoonlijkste instrument van allemaal: de menselijke stem. Want het is precies dát instrument – en meteen maar een overweldigend meervoud daarvan – dat Beethoven aan het symfonieorkest toevoegt in zijn Negende symfonie. ‘Alle Menschen werden Brüder’, het tot vredessymbool geworden slotkoor in het laatste deel van zijn laatste sym­fonie, is uitgegroeid tot een van de allerbekendste klassieke composities ooit.

Dat Beethoven eigenlijk iets ­bijzonders en ongehoords deed, is door al die populariteit op de achtergrond geraakt. Zingende mensen in een bij uitstek instrumentale compositie als een symfonie? Dat was nog nooit vertoond.

De Nederlandse sopraan Claudia Patacca heeft vele malen in deze Negende symfonie meegezongen, als soliste. Want naast een groot vierstemmig koor, zet Beethoven ook nog vier solisten in. Erg zachtzinnig gaat Beethoven niet om met deze stemmen. De zangers moeten werkelijk tot het uiterste gaan.

Een uitputtingsslag

“Als zanger moet je meteen ­gigantisch aan de bak”, zegt Patacca. “Het is én zeer complexe ­muziek én stemtechnisch van een ongehoorde moeilijkheidsgraad. Als je niet uitkijkt, draait het op een uitputtingslag uit. Al die lange lijnen op hoge tonen. En Beethoven stuurt je steeds door de passaggio, waar de stem van het ene register in het andere overgaat. Als je dat technisch niet onder controle hebt, kun je het wel vergeten. De Negende is een korte, explosieve uitbarsting, een sprint. In de Missa Solemnis loop je een heuse marathon van 42 kilometer, en dus moet je de energie daar slim verdelen. Beethoven daagt je als zanger constant uit, en hij zoekt grenzen op. Eigenlijk kun je zeggen dat hij de stem extreem instrumentaal behandelt, maar tegelijk zijn daar ook die complexe teksten van Schiller, en die moeten ook duidelijk over het voetlicht komen. Je bent steeds aan het schakelen tussen een licht en een slank geluid en een volle, volumineuze klank.

“Beethoven was in die periode van zijn leven stokdoof. Hij schreef de Negende symfonie en de Missa Solemnis tegelijkertijd. De stemmen kon hij dus niet meer horen, en daar kwam natuurlijk bij dat hij een extreem mens was. Onkunde van de menselijke stem, wat je ook weleens hoort, was het beslist niet, want onzingbaar is het niet. De ­bariton en de tenor moeten in de Negende wel behoorlijk aan de bak. Hoog, hard. Beethoven wilde strijd laten horen, en de uiteindelijke overwinning, en dus ging hij op zoek naar het uiterste.

“Dat heftige componeren symboliseert het gevecht dat je als mens moet voeren. Maar hoe moeilijker en virtuozer hij schrijft, hoe rustiger je zelf van binnen moet zijn. Nooit samen met hem over de top gaan, maar kalmte houden en technisch proberen boven de materie te staan.

Hij was zijn tijd ver vooruit

“Waarom Beethoven dat slotkoor aan de symfonie toevoegde? Hij leefde in een tijd van oorlogen, waarin men snakte naar vrijheid, naar liberté. En Beethoven was een rebel, wilde zich vrijvechten van de conventie. Hij was zijn tijd ver vooruit, wilde verrassen. En dus komt hij met de symfonische stem, een schreeuw om vrijheid en vreugde. Die passie voel je wel tijdens het zingen. Als je zo’n woord als ‘Elysium’ zingt, voel je gewoon hoe Beethoven bevrijd wilde worden van het juk van het menselijk bestaan.

“Het is beslist niet zo dat je vocaal alleen maar aan het overleven bent, en dat de tekst daardoor van minder belang is. Absoluut niet. Soms krijg je wel het gevoel dat je zonder vangnet flikflakkend over een evenwichtskoord van de ene kant naar de andere moet. Het moeilijkste moment komt bij het woord ‘Flügel’. Daar moet je als ­sopraan naar een hoge Bes, en de weg ernaartoe is niet zo soepeltjes. Dan sjoemel ik weleens met de medeklinkers. Op een flü-klank sluit de keel af, en dat is het laatste wat je wil op een hoge Bes.”

Lees ook: 

Beethoven wilde meer lawaai en vooral beter lawaai

Die Vijfde symfonie is toch het spannendst voor mij als musicus. Dat wachten totdat je eindelijk mag inzetten, geeft een fan­tastisch gevoel. De spanning bouwt op en op en dan voel je ineens de eruptie. Een eruptie waar jezelf onderdeel van uitmaakt.

Wat als Beethoven onze moderne pauken gekend had? ‘Hij zou helemaal gek geworden zijn’

Maar het is een eer om Beethoven te mogen spelen, echt! Ik voel een grote verwantschap. In zijn muziek zit zo’n schwung dat ik vermoed dat hij in onze tijd in een jazzcombo zou hebben gezeten. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden