TaalPeter-Arno Coppen

Zijn winnen op een dag en op een fiets te vergelijken?

Gisteren had ik het hier over de splitsing van het voornaamwoordelijk bijwoord. Een woordgroep als ‘daarbij’ (of ‘hierover’, of ‘waarmee’) kun je splitsen in twee stukken, waarvan het eerste stuk dan op een andere plaats in de zin kan staan en het laatste stuk blijft staan op de plaats waar het thuishoort.

Die splitsing blijkt aan allerlei beperkingen onderhevig. Zo kun je niet het hele voornaamwoordelijke bijwoord ergens anders zetten en dan splitsen. Je kunt dus wel zeggen ‘Daar heb ik op gerekend’ maar niet ‘Daar heb ik gerekend op’, terwijl ‘Ik heb gerekend daarop’ nog best een acceptabele zin is. Het woord ‘daarop’ kun je dus best achter het werkwoord zetten, maar dan kun je daarna niet ook nog eens splitsen. Of je kunt wel splitsen, maar dan moet je ‘op’ laten staan waar het thuishoort. Het is alsof een accountant in je hoofd de balans opmaakt.

Een nog eigenaardiger beperking is dat je bij tijdsbepalingen niet lijkt te kunnen splitsen. Je kunt zeggen ‘Dit is de fiets waarop Pogacar de Tour won’ of ‘Dit is de dag waarop Pogacar de Tour won’, maar als je gaat splitsen, wordt het anders. Dan krijg je ‘Dit is de fiets waar Pogacar de Tour op won’, wat prima is, maar met de tijdsbepaling wordt het ‘Dit is de dag waar Pogacar de Tour op won’. En dat voelt dan ineens heel vreemd aan.

Hoe komt dat? Niemand die het zeker weet. Splitsing is de uitzondering, dus misschien is de vraag niet waarom het bij tijdsbepalingen niet mag, maar juist waarom het in andere gevallen wel kan. Dat zou kunnen liggen aan de band met het werkwoord. Met wat goede wil kun je ‘op een bepaalde fiets winnen’ als een betekeniseenheid zien (dat is iets wat je vaker kunt doen), maar ‘op een bepaalde dag winnen’ is meer gekoppeld aan een gebeurtenis dan aan een handeling. Misschien mag splitsen alleen als het bij het werkwoord hoort.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden