Review

Zij zagen de zon 'in volle rondicheyt'

Siebren van der Werf (1942), was als natuurkundige verbonden aan het Kernfysisch Versneller Instituut (KVI) in Groningen.

’Het boek draait om een waarneming van de bemanning van Willem Barentsz tijdens hun beroemde overwintering op Nova Zembla in 1596-1597. Wat zij hadden gezien, kon volgens hen helemaal niet.

Lang is het afgedaan als een broodje aap. Ook ik dacht dat het verschijnsel van Nova Zembla een verzinsel was.

De bemanning van Barentsz zat tien graden boven de poolcirkel vastgevroren in het ijs. De zon was begin november ondergegaan en zou pas in de tweede week van februari terugkomen. Tot hun verbazing zagen zij meer dan twee weken voor het einde van de poolnacht de zon weer. In werkelijkheid zou die op dat moment meer dan vijf graden onder de horizon moeten hebben staan.

Tijdens de reis hield bemanningslid Gerrit de Veer nauwkeurig een journaal bij – overigens een prachtig document, in 1598 uitgegeven en in verschillende talen vertaald. Daarin deed hij uit de doeken wat hij met nog twee anderen had gezien. Een paar dagen later, het was weer een heldere nacht, zagen zij de zon wéér ’in zijn volle rondicheyt’.

Toen zij na een hels avontuur terugkwamen in de Lage Landen, waren er maar weinig mensen die aan het verhaal van de jongeman De Veer – hij was nog een leerling – geloof hechtten.

Dat was niet zo vreemd. In de ogen van zijn tijdgenoten en met de kennis van de navigatie van zijn tijd kon het verhaal van de vroeg terugkerende zon eenvoudigweg niet waar zijn. Licht bewoog in een rechte lijn en wat achter de horizon was, kon niet worden gezien.

Ik vermoed dat De Veers journaal niet meer dan een spannend avonturenverhaal zou zijn gebleven als het niet was geschreven in een tijd waarin zich een wetenschappelijke revolutie voltrok. Het verhaal werd opgepikt door Johannes Kepler, de grondlegger van de moderne astronomie en optica. Hij beredeneerde dat het ging om een luchtspiegeling, een spiegeling aan de bovengrens van de atmosfeer, daar waar deze ophoudt en de ether begint. Het is hetzelfde mechanisme als bij de fata morgana, die altijd bleef behoren tot het rijk van volksverhalen en mythen. Het zijn spiegelingen van aardse taferelen.

Ik ben op het onderwerp gekomen toen ik betrokken raakte bij de herdenking van de overwintering op Nova Zembla, in 1997. Ik schreef een stuk voor het gedenkboek ’400 jaar Willem Barentsz’, waarin ik het verhaal van De Veer uit onwetendheid wegzette als een broodje aap. Daar kreeg ik terecht kritiek op van een redacteur van NRC Handelsblad. Het Nova Zembla effect bestáát. De Canadese natuurkundige Waldemar Lehn had berekend dat het verhaal van De Veer klopt. Ik ben met hem en met anderen in contact gekomen en heb het verschijnsel helemaal kunnen documenteren.

Het merkwaardige is dat nautische historici in Nederland het verhaal van De Veer al die jaren verkeerd hebben ingeschat en het als een onzinverhaal hebben afgedaan. Ook ik ben in de fout gegaan. Dat had heel hard correctie nodig. Dat misverstand is nu uit de wereld.

Mijn boek is een pleidooi om waarnemingen zoals die van De Veer niet te snel af te doen als dwaasheid. Onderzoek het eerst.

Het mooiste zou zijn als Gerrit de Veer ruim vierhonderd jaar na dato de erkenning krijgt die hij verdient. Met zijn journaal behoort hij in mijn ogen tot de belangrijkste schrijvers van zijn tijd. Het is wat zijn titel zegt: een ’Waerachtighe Beschryvinghe’. Het zou mooi zijn als er ooit nog eens een straat naar hem zou worden vernoemd.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden