Review

Zij hunkert naar rijkdom, luister en juwelen

Tijdens de Frankfurter Buchmesse, die volgende week begint, is Turkije gastland. Nederlandse uitgevers hebben het thema nog niet opgepikt. Onlangs verscheen alleen een klassieke roman die wordt aangeprezen als de ’Anna Karenina van Turkije’.

Met deze roman, zo heet het, nam de moderne Turkse literatuur een aanvang. ’Verboden liefde’ van Halid Ziya Usakligil (1865-1945) gaat door voor een meesterwerk en wordt in Turkije tot op de huidige dag gelezen. Het verhaal speelt zich af in de betere kringen van het Istanbul van omstreeks 1900. Bihter, een jonge vrouw die hunkert naar ’rijkdom, luister, juwelen’, treedt uit opportunisme in het huwelijk met de vermogende weduwnaar Adnan. Deze dertig jaar oudere echtgenoot bevredigt wel haar eerzucht, maar niet haar hartstocht. Daarom begint ze een geheime verhouding met zijn neef Behlul. Wanneer haar overspel aan het licht komt, schiet ze zich met een pistool in het hart.

In de Duitse pers is het proza van Ziya bejubeld als sensueel en getuigend van diep psychologisch inzicht. Ik heb me er hoofdzakelijk bij verveeld. De passages waarin Bihter en haar minnaar Behlul de nacht met elkaar doorbrengen zijn minder opwindend dan de Algemene Beschouwingen in de Tweede Kamer.

De stijl van Ziya is schools en overladen met sleetse metaforen. Hij vertelt ook nodeloos omslachtig. „Als een teer kasplantje dat gaandeweg verwelkt kwijnde de zieke langzaamaan weg, alsof haar levenskracht druppel voor druppel uit haar was weggesijpeld”. Dat is driemaal dezelfde informatie in één zin, alsof Ziya zich richt tot lezers met een ernstige verstandelijke beperking. Het boek is niet alleen geschreven zonder vakmanschap, maar ook zonder enige humor.

Het is de verdienste van de vertalers dat ik desondanks heb gelachen, zij het veelal op dramatische momenten. Van der Heijden en Dorleijn zijn vooral zwak in de keuze van werkwoorden. „Een geur van viooltjes trok zijn neus binnen” vertalen zij, alsof een vijandelijk leger oprukt. „Sneeuwvlokken gaven de duisternis een wit aandoende schemering.” Of: „Hij wist een schaterlach tot stand te brengen.” Of: „In haar hoofd zat een met nevelen getekend beeld.” Of: „Hij floot zachtjes flarden van een melodietje voor zich uit”, alsof er stervelingen bestaan die áchter zich uit fluiten.

Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk heeft deze roman bij het publiek aangeprezen door die in één adem te noemen met ’Madame Bovary’ van Flaubert, ’Anna Karenina’ van Tolstoj en ’Effi Briest’ van Fontane. Het enige dat ’Verboden liefde’ daarmee gemeen heeft is het onderwerp en de slechte afloop. In al deze romans is de hoofdrol weggelegd voor dames die een verstandshuwelijk sluiten en vervolgens overspel plegen. In al deze romans gaan zij tragisch ten onder: Emma Bovary door arsenicum te nemen, Anna Karenina door zich voor een rijdende trein te werpen, Effi Briest door geen weerstand te bieden aan een slopende ziekte. In al deze romans, door heren geschreven, vindt de overspelige vrouw een vroege dood, terwijl de manlijke personages in leven blijven. De bedrogen echtgenoot zowel als de minnaar die zijn wettige vrouw heeft verleid, ze gaan vrolijk verder, vóór zich uit fluitend. Maar ’Verboden liefde’ hoort niet in het rijtje thuis. Ziya Usakligil valt bij zijn negentiende-eeuwse voorgangers volstrekt uit de toon.

Om de proef op de som te nemen heb ik Flaubert, Tolstoj en Fontane herlezen. Het thema van de ontrouwe echtgenote en haar noodlottige einde mag dan gedateerd zijn, de stijl van de meesters is onverslijtbaar. Wat waren ze geweldige vertellers. En wat hadden ze gevoel voor ironie. Tolstoj laat Anna Karenina verzuchten: „Wat is dat behang toch lelijk! God, mijn God, wanneer is het afgelopen? Morfine, dokter, geef me morfine! O, God, o, God, zo’n lelijk behang!” Op een dergelijke knappe vondst heb ik Ziya nergens kunnen betrappen. Waarom niet? Omdat hij geen Turkse Tolstoj was, maar de imitator van een kunst die hij niet verstond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden