Klassiek & ZoPeter van der Lint

Zeven seizoenen zonder chef-dirigent

Op 30 januari meldde de Volkskrant in een ronkende kop: ‘Concertgebouworkest heeft bijna een opvolger voor maestro Gatti’. De krant baseerde zich op anonieme bronnen – praatgrage musici die natuurlijk angstvallig geheim moeten blijven – die beweerden dat er een lijstje met favoriete dirigenten was. In de gelekte topdrie stonden gelikte namen, en een van hen zou nu wel snel de nieuwe chef-dirigent worden, was de verwachting. 

Het is nu 31 oktober, negen maanden later, maar de zo vurig voorspelde bevalling is verder weg dan ooit. Want het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) beweerde deze week dat het helemaal niet erg is als de maestro of de maestra nog even op zich laat wachten. Het orkest stelt nu zelfs dat het wel tot 2024 kan duren vooraleer de achtste chef-dirigent de Amsterdamse bok kan betreden.

In de tussentijd benoemde het orkest de Hongaar Iván Fischer als honorair gastdirigent. Het KCO noemt dit soort aan het orkest verbonden maestro’s titeldirigenten. Maestro’s die niet zomaar af en toe langskomen, maar die een officiële titel hebben dus. Vijf jaar geleden, toen het orkest een uniek chefloos seizoen tegemoet ging, waren er maar liefst vijf van die titeldirigenten. Daniele Gatti was beoogd chef-dirigent, Mariss Jansons heette toen conductor emeritus, net als zijn voorganger Riccardo Chailly. Nikolaus Harnoncourt was de honorair gastdirigent en Bernard Haitink droeg de titel ere-dirigent. Je kon je toen alleen wel afvragen wat je aan al die titeldirigenten had als ze nooit kwamen. In 2015 had Haitink het orkest weer eens in de ban gedaan, had Harnoncourt definitief afscheid genomen en was Jansons net weg als chef. En Chailly toonde sowieso nooit enige gretigheid om bij zijn oude orkest als gast terug te keren.

Klankbewaking

Van de vijf titeldirigenten van toen is na de dood van Jansons en Harnoncourt, na het ontslag van Gatti en na het pensioen van Haitink alleen Chailly nog over. Magertjes dus. Zeker als het orkest na twee chefloze jaren nog vier jaar zonder chef verder moet. Stel dat de nieuwe chef in het seizoen 2024/2025 begint, dan zijn er dus zeven complete seizoenen zonder een chef-dirigent geweest. Kan dat? Het kan kennelijk, hoewel daar voorheen behoorlijk spastisch over werd gedaan. Men kijkt waarschijnlijk nu naar het voorbeeld van de Wiener Philharmoniker, het orkest uit Wenen dat al sinds mensenheugenis zonder chef-dirigent werkt, en toch tot de beste orkesten ter wereld wordt gerekend. Maar in Amsterdam zou zo’n lange chefloze periode een uniek feit zijn, en bovendien laat men dan een gekoesterd principe voorgoed los: dat van de klankbewaking.

Klankbewaking, een in nevelen en hoogdravende woorden gehulde term. Het KCO gaat er prat op dat het in zijn 132-jarig bestaan slechts zeven chef-dirigenten heeft versleten: Kes, Mengelberg, Van Beinum, Haitink, Chailly, Jansons en Gatti. Die zeven hebben ieder op hun manier de ‘unieke’ klank van het orkest bewaakt, hebben ervoor gezorgd dat die niet verloren ging. Uiteraard brachten ze er stuk voor stuk hun eigen nuance in aan, maar toch. Althans, zo beweerde het orkest altijd. Wie moet die klank gaan bewaken? Of is-ie al weg, en zijn we te laat? En hoe is die klank dan eigenlijk, is die in woorden te vangen? Je moet je haast lid van een geheim genootschap voelen om daarover te kunnen meepraten. 

Misschien wordt het tijd om het peperdure instituut van de chef-dirigent overboord te kieperen. Gewoon een paar goede titeldirigenten. En al die anonieme bronnen kunnen we ook missen. Laat die maar toeteren daar waar ze dat het beste kunnen.

Peter van der Lint schrijft iedere week met aanstekelijk enthousiasme over de wereld van de klassieke muziek. Lees zijn columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden