Marlene Dumas, Canary Death, 2006. Beeld Gallery Koyanagi, Tokyo
Marlene Dumas, Canary Death, 2006.Beeld Gallery Koyanagi, Tokyo

RecensieTentoonstelling

Zelfs in doodsangst maakt Marlene Dumas kunst die diep weet te raken

Liefde en dood, gender en ras, schuld en onschuld, geweld en intimiteit. Ze wisselen elkaar continu af in het werk van Marlene Dumas, dat nu te zien is in Venetië.

Joke de Wolf

De tentoonstelling begint met een zoekplaatje. De titel is Kissed, gekust dus. Maar wie zoent wie, of wat? Het is duidelijk een schilderij van Marlene Dumas: de aardsrode kleur, de verfstreken lijken bijna nonchalant aangebracht, de resolute compositie – alsof het een detail van een foto is.

Pas na een tijdje kijken valt het kwartje: deze mensen hebben niet alleen hun lippen op elkaar, in elkaar, ook hun gezichten raken elkaar zo dat ze geen herkenbare profielen hebben. Ze gaan in elkaar op.

Hoewel het schilderij 30 bij 40 centimeter is, allesbehalve een miniatuur, valt het in het niet bij de tijdelijke omgeving. Het werk hangt bij de monumentale trap van Palazzo Grassi. Op een oud fresco op een van de muren kijken mensen over de balustrade naar beneden – dus naar de zoenende gezichten van Dumas.

Meerdere interpretaties

Palazzo Grassi is een achttiende-eeuws paleis midden in Venetië, dat in 2005 is verbouwd tot een museum met 35 zalen. Hier toont de Franse miljardair en kunstverzamelaar François Pinault (eigenaar van luxemerken zoals Gucci en Yves Saint Laurent) normaal gesproken zijn kunstcollectie. Eens in de twee jaar, tijdens de Biënnale van Venetië, is het hele gebouw gewijd aan één kunstenaar van wie Pinault werk verzamelt.

De vorige keer, in 2019, was dat de Belgische kunstenaar Luc Tuymans, nu is de eer aan Marlene Dumas, met de tentoonstelling open-end. Een titel die meerdere dingen kan betekenen. “Ik zocht naar iets dat mijn werk verenigt, een titel die ook mijn gemoedstoestand weergeeft, en mijn perceptie van de wereld om me heen”, zegt de kunstenaar in de catalogus. Haar schilderijen staan open voor meerdere interpretaties: je ziet vaak meteen wat er is verbeeld, maar weet niet wat de bedoeling daarvan is.

Het is een imposante expositie, nog los van de spectaculaire setting. De wanden van het palazzo zijn groot, maar de vaak relatief kleine schilderijen kunnen die ruimte prima aan. Er zijn meer dan honderd werken verzameld die Dumas maakte tussen 1984 en 2021, uit collecties over de hele wereld. De schilderijen, tekeningen en een enkele video zijn los thematisch over de zalen verdeeld, ieder werk heeft een eigen toelichting, vaak deels gebaseerd op uitspraken van Dumas zelf.

Marlene Dumas in het Palazzo Grassi in Venetië. Beeld Marco Cappelletti
Marlene Dumas in het Palazzo Grassi in Venetië.Beeld Marco Cappelletti

Zo neemt de kunstenaar de bezoeker dus mee in haar universum. Liefde en dood, gender en ras, schuld en onschuld, geweld en intimiteit zijn de thema’s in haar werk; ze wisselen elkaar continu af. Onvoorbereide bezoekers schrikken meteen wakker bij een schilderij van een naakte jongen die naar zijn eigen erectie kijkt. Ze vond het beeld in een pornoblad. D-rection heet het, waarbij het net zo goed gaat over het kijken van ons naar het schilderij als naar wat de jongen doet.

The White Disease is een van haar vroegste schilderijen uit de expositie. Ze maakte het in 1985 naar aanleiding van een foto van een vriendin die in een huidkliniek werkte, waarop een witte vrouw is te zien met een onduidelijke huidaandoening. Ook hier is het de titel die inderdaad de extra lading geeft – ‘wit’ heeft in het geval van racisme ook een ‘zieke’ verhouding tot de wereld.

Meer engagement, bijna net zo subtiel, toont ze in de zaal met het werk Great Men: begonnen in 2014 als een serie van zestien portretten, getekend en van beroemde mannen uit de wereldgeschiedenis. Dat deed ze voor het internationaal reizende kunstfestival Manifesta, dat dat jaar in Sint-Petersburg plaatsvond, precies in de tijd dat Rusland de wetten tegen de promotie van homoseksualiteit had ingevoerd. De mannen, zoals Nikolai Gogol, James Baldwin, Sergei Eisenstein en Sergei Diaghilev, waren niet alleen wereldberoemd, ze waren ook stuk voor stuk openlijk homo- of biseksueel; de meesten werden daar tijdens hun leven voor vervolgd.

Donkere ogen die je aankijken

Niet alles is thematisch zwaar bij Dumas; heel aandoenlijk en verrassend zijn de schilderijen die ze met haar dochter Helena maakte, toen die vijf jaar oud was. Dumas schilderde een portret in zwarte inkt, dat Helena vervolgens ‘verbeterde’ en opvrolijkte met vetkrijt, glitters en verf.

Monica (1996), een schilderij dat Marlene Dumas samen met haar destijds vijfjarige dochter maakte.
 Beeld
Monica (1996), een schilderij dat Marlene Dumas samen met haar destijds vijfjarige dochter maakte.

Toch eindigt de tentoonstelling in mineur. In de losse portretten die Dumas schilderde van personen die ze bewondert – bijvoorbeeld Charles Baudelaire, Romana Vrede en ook Hafid Bouazza – laat ze je met de weinige kleuren en het zwart dat ze gebruikt bijna voelen dat de personen in het schilderij aanwezig zijn, hun donkere ogen kijken je direct aan.

Het laatste schilderij komt daarom als een schok: het is een schilderij van een gipsen masker, wit op wit, met alleen vaag de omtrekken van ogen, neus en mond. Ze baseerde het op studies die Auguste Rodin had gemaakt voor zijn beroemde Hellepoort.

Dumas maakte het schilderij in 2020, ‘in een periode van doodsangst in haar eigen leven’, aldus de toelichting. Als je zelfs op zo’n moment nog iets op het doek kunt zetten dat zo’n diepe emotie zo krachtig verbeeldt, dan behoor je inderdaad tot de allergrootste kunstenaars.

Marlene Dumas, open-end. Tot 8 januari 2023 in Palazzo Grassi, Venetië. palazzograssi.it
★★★★★

Lees ook:

Marlene Dumas over Bouazza’s zwanenzang voor zijn zielsverwant Baudelaire: ‘Je kunt ook dronken zijn van schoonheid, van kunst’

Wreed en luguber zijn ze, maar ook grappig en bedwelmend. De prozagedichten van Charles Baudelaire verschijnen nu in een postume vertaling van Hafid Bouazza, met illustraties van Marlene Dumas. ‘Dankzij de humor wordt het nooit pathetisch.’

De Biënnale van Venetië viert de verbeelding van de mens, álle soorten mens

Buiten woedt de oorlog, maar op de 59ste editie van de Biënnale van Venetië is het feest. Juist de mensen die tot nu toe minder werden gehoord, krijgen een podium. En op dat podium mag gedanst worden.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden