Zelfs een scheet maakt geschiedenis

Uit de Karpaten afkomstige Joden bij hun aankomst in Auschwitz. (Trouw)Beeld AP

Met hartstocht en humor schetst de Duits-Joodse Hilsenrath een vooroorlogse Joodse gemeenschap.

’Het had de hele nacht gesneeuwd, maar ’s morgens vroeg, toen de joden uit het sjtetl met hun pakken en koffers naar het station gingen, klaarde het op en verscheen er boven het station een stukje bleekblauwe hemel. Daarboven had de goede God een kijkgat in de wolken gemaakt om de laatste joden voor hun vertrek nog één keer te zien. Misschien wilde God ook het sjtetl zien, voor de laatste keer, want het zou nooit meer zijn zoals het geweest was.’

Dit is het treffende, welhaast zangerige begin van ’De thuiskomst van Jossel Wassermann’ van Edgar Hilsenrath, die zelf in 1938 met zijn moeder uit Duitsland naar Roemenië vluchtte, en in 1941 naar een getto in de Oekraïne werd gedeporteerd.

De titelheld Jossel Wassermann is een fabrikant die in Zwitserland zijn fortuin heeft gemaakt, maar die na zijn dood wil worden begraven in zijn geboorteplaats Pohodna, een armetierig sjtetl in de Boekovina. Op zijn sterfbed roept Wassermann een notaris en een advocaat bij zich. Hij wil namelijk aan de Joden in het sjtetl het grootste deel van zijn vermogen nalaten, op voorwaarde dat de plaatselijke toraschrijver in diens prachtige handschrift zijn levensverhaal te boek stelt. Op dat moment weet de lezer al dat de laatste wens van Wassermann onmogelijk kan worden ingewilligd, omdat de hele Joodse gemeenschap van het dorp, de toraschrijver inbegrepen, per trein op weg is naar haar vergassing.

Ondertussen worden de huizen van de Joden geplunderd door de gojiem. „Ze weten niet dat we het beste hebben meegenomen,” zegt de rebbe. „Onze geschiedenis.” Om die geschiedenis draait het hier: de eigenlijke hoofdpersoon van het verhaal is de geschiedenis van het sjtetl, die bij monde van Jossel Wassermann aan de lezer wordt meegedeeld. Dat gebeurt met anekdotes, waarvan sommige heel vermakelijk zijn. Bijvoorbeeld wanneer grootmoeder Wassermann de Oostenrijkse keizer Franz Joseph I van de verstikkingsdood redt door een zoute haring uit zijn keelgat te trekken. Haar kordate optreden heeft grote gevolgen: bij wijze van tegenprestatie verleent de keizer de Joden in 1867 gelijke rechten als zijn christelijke onderdanen.

Hilsenrath schildert met hartstocht en humor de bloeitijd én de op handen zijnde vernietiging van de Joodse gemeenschap van Pohodna, een microkosmos in het Oost-Europese achterland, een universum op zich. Nauwkeurig wordt vastgelegd wat er in de veewagons gebeurt: het huilen van kinderen, het kuchen en bidden van oude mensen, de scheet die Jankl de waterdrager laat in zijn slaap. „Alles was belangrijk en niets onbelangrijk genoeg om niet geregistreerd te worden.”

Niets is onbelangrijk genoeg om te worden weggelaten: dit gebrek aan onderscheid is tegelijk de charme en de zwakte van deze roman. Het kost Hilsenrath moeite om alle losse eindjes aan elkaar te knopen. Op het boekomslag wordt hij in één adem genoemd met Isaac Bashevis Singer. Dat is een oppervlakkige vergelijking die bij nadere beschouwing geen stand houdt. Singer beschikte over een feilloos gevoel voor intrige. Zijn ogenschijnlijk eenvoudige verhalen zijn streng gecomponeerd, met telkens nieuwe verwikkelingen die de lezer in spanning houden.

’De thuiskomst van Jossel Wassermann’ ontbeert samenhang, niet alleen de samenhang van het werk van Singer, maar de samenhang die andere romans van Hilsenrath wél bezitten. Storend is dat niet. Een zo meesterlijke schrijver als Hilsenrath kan zich veel veroorloven. Het vergaat hem zoals het Arthur Rubinstein verging aan de piano. Wanneer Rubinstein zich tijdens een concert een enkele keer vergiste, slaakte het publiek een zucht van verrukking: „Wat een voortreffelijke vergissing, dat doet niemand hem na!”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden