TaalPeter-Arno Coppen

Zeg kat, ga jij vanavond de hort nog op?

null Beeld

Ook de conversatie met uw huisdier kan aanleiding geven tot taalkundige overpeinzingen. Een lezeres vertelt dat zij tijdens de avondklok tegen de kat zei: ‘Ga jij vanavond de hort nog op?’ En terwijl ze het zei dacht ze: dat klopt niet. Het moet zijn ‘Ga jij vanavond nog de hort op?’ Maar waarom is dat zo? Normaal kun je ‘nog’ toch verplaatsen in zo’n constructie?

Ik word altijd wel een beetje blij van dit soort verhalen. Ze tonen aan dat het taalgevoel geen zwartwitgevoel is. Het onderscheidt niet tussen goed en fout, maar tussen gradaties van goed of fout. Of liever: gradaties van acceptabiliteit, toepasselijkheid, effectiviteit, enz.

Taalgevoel kan best veranderen

Vandaar dat het taalgevoel ook best kan veranderen. Sommige taalvormen wen je op den duur aan (zoals de taalvorm ‘Sommige taalvormen wen je op den duur aan’), andere blijven schuren of zelfs weerzin wekken.

Hier hebben we zo’n geval van een lichte aarzeling. Ik heb in eerste instantie de neiging om met de lezeres mee te voelen, dat ‘de hort nog op’ slechter is dan ‘nog de hort op’, maar hoe vaker ik het proef, hoe kleiner het verschil wordt.

‘De hort op’ is een woordgroep met een zelfstandig naamwoord en een ‘achterzetsel’ (net als ‘de tuin in’, ‘het huis uit’). Die twee delen horen bij elkaar, en leveren een soort richtingsbetekenis op, maar ze kunnen gescheiden worden (‘Ga je de stad vanavond nog in?’). Waarschijnlijk komt dit omdat je het achterzetsel dan kunt lezen als een deel van het werkwoord (‘ingaan’). Daardoor wordt ‘de stad’ een voorwerp van dat werkwoord, en voorwerpen hebben een vrijere plaatsing in de zin.

Bij ‘de hort op’ zijn er twee zaken die dat iets lastiger maken: het werkwoord ‘opgaan’ is hier minder toepasselijk, en ‘de hort op’ wordt misschien niet meer ervaren als een richtingsbepaling, omdat het een ondoorzichtige uitdrukking betreft.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden