Review

Ze hebben het vast gedaan!

Dankzij Dan Brown hebben boekwinkels hele planken moeten vrijmaken voor het onderwerp ’Jezus en Maria Magdalena’. Een hausse aan boeken over iets waar we niks over weten.

Met de tranen die de vrouw vergiet, wast zij de voeten van de man. En daarna droogt zij de voeten met haar lange haar en zalft die liefdevol. Het is een beeld dat tegenstrijdige gevoelens oproept. Het wassen van andermans voeten wordt al snel gezien als een teken van slaafsheid en vernedering. Maar deze interpretatie loopt stuk op de bijna tastbare genegenheid die er tussen deze man en vrouw lijkt te bestaan. Een genegenheid die wij graag zelf zouden beleven, vooropgesteld natuurlijk dat we het kunnen verdragen dat iemand ons de voeten wast. Want we willen ons niet opgelaten voelen. En we snappen dat het níet de bedoeling dat we ervan genieten dat iemand zich aan onze voeten werpt.

De moderne respons op het tafereel van de man en de vrouw is: hier is iets meer aan de hand, hier moet ik het mijne van weten. Iets wat aan onze gangbare kaders ontsnapt, moet begrepen worden, met de nadruk op ’grijpen’.

Bovengeschetste scène is eeuwenoud en wereldwijd bekend. De vrouw in kwestie is de prostituee Maria Magdalena, die tot inkeer is gekomen. De man is Jezus van Nazareth, de man die zelf weer de voeten van zijn discipelen waste. Feitelijk is er over de onderlinge betrekkingen tussen Maria Magdalena en Jezus niets bekend. Daarom ziet de moderne mens hier een onuitputtelijke bron voor speculatie en projectie in.

De laatste tijd verschijnen er opmerkelijk veel boeken, al dan niet in heruitgave, over het mysterie van de omgang tussen Jezus en Maria. Toegegeven, zo menen de auteurs vrijwel zonder uitzondering, er is geen hard bewijs, maar het ziet er wel erg naar uit dat die twee de liefde met elkaar hebben bedreven. Hoe had het anders gekund!

Aan het begin van de hausse van het afgelopen jaar staat Dan Brown met zijn ’De Da Vinci Code’. Maar de aandacht van de auteurs gaat niet uit naar de vermeende nakomelingen van Jezus en Maria Magdalena, die Brown in zijn roman opvoert. Het is de lichamelijke verhouding tussen Jezus en Maria, die de gemoederen bezighoudt.

Geen van de schrijvers lijkt zich af te vragen of je dat wel moet doen, daarin graven. Geen van hen lijkt bezig met de vraag hoe het voelt het lijdend voorwerp te zijn van speculerende blikken die koste wat kost willen ontmaskeren. Wie wil ontmaskeren, krijgt vroeg of laat gelijk, zeker als het om de liefde gaat. Je hebt zo de schijn tegen je, als je de voeten van een man zalft.

Hoe het ook zij, zoals alles in dit ondermaanse moet ook deze verhouding aan onze kritische vermogens onderworpen worden. De drijfveer lijkt er in eerste instantie een te zijn van platte nieuwsgierigheid, zoals we die kennen van de roddelbladen: ’Nu het ware verhaal over...!’ – alsof alles daarvoor gelogen was. Maar op een dieper niveau treffen we onze eigen preoccupaties aan.

Onze maatschappij, het is oud nieuws, is doordrenkt van instrumentele seksualiteit, een vorm van seksualiteit die gebruikt wordt om uiteenlopende handelswaar aan de man te brengen. Wij denken dat we daarmee de seksualiteit volkomen ontheiligd hebben. Maar ’vrijheid blijheid’ blijkt – verwarrend genoeg – juist te leiden tot verkramping. Aan de ene kant moet ’alles kunnen’, aan de andere kant moet iedereen hoe dan ook en wanneer dan ook in staat zijn zich over te geven aan het ultieme moment. De seksualiteit, voorzien van een nieuw en streng moeten, is paradoxaal genoeg opnieuw in de taboesfeer geraakt. Zo’n tegenstrijdigheid is wat je noemt explosief als ze ontlading zoekt in de exploitatie van de bijbelse mensen Maria en Jezus.

Toegegeven, exploitatie is een hard woord, en zo heet wordt de soep ook weer niet opgediend. De liefdesgeschiedenis tussen Maria en Jezus wordt met wat plak- en knipwerk als een ’mythe’ aan ons gepresenteerd. En een mythe, zo weten we, is een verhaal dat verbergt wat het eigenlijk te vertellen heeft. Jezus en Maria Magdalena symboliseren in deze mythe, zo beweert bijvoorbeeld Lisette Thooft, de verloren paradijselijke eenheid tussen man, vrouw en God. Ze overwinnen dit verlies door samen de androgyne mens te belichamen die het mannelijke en vrouwelijke in zichzelf verenigd heeft. Simpel gesteld: de mannelijke kanten van Maria en de vrouwelijke kanten van Jezus staan borg voor de gelijkwaardigheid tussen de seksen. Wat zij samen als liefdespaar vertegenwoordigen, krijgt, als het allemaal goed afloopt, dan ook nog eens gestalte in een nieuw, enkelvoudig, androgyn individu.

Je zou het dus nog anders kunnen zeggen: de oorlog tussen de geslachten moet eindelijk beslecht worden door de mythische liefdespastorale tussen Maria en Jezus. De prostituee Maria en de timmerman Jezus. Het lijkt te mooi om waar te zijn. En dat is het dan ook. Want in het werkelijke leven hebben het mannelijke en het vrouwelijke weliswaar het menselijke gemeen, maar voor de rest verschillen zij hemelsbreed van elkaar. Zodra het verschil uit alle macht ondergronds gaat, komt het via de achterdeur weer naar binnen.

Zo is ook de poging om de betrekkingen tussen Jezus en Maria gelijk te schakelen in het raamwerk van ons West-Europese denken gedoemd te mislukken. Deze personages behoren tot de Heilige Schrift en daarmee zijn zij zelf heilig. Heilig betekent afzondering, onaantastbaarheid en daardoor bevreemding. De tranen, de liefdevolle handen en de zalf, zij vragen om eerbied. Gepaste afstand. Hier passeert iets tussen mensen dat precies en uitsluitend daar thuishoort: tussen die twee.

Zoals onze eigen seksualiteit. Maar die heeft zelf mythische trekken gekregen. Stel dat mannen en vrouwen in androgyne wezens opgaan, dan is auto-erotiek de kers op de taart die autonomie heet. Daar geloof ik niets van. Want wat raakt ons stiekem in dat wassen van die voeten? Dat de vrouw Maria vervuld is van liefde voor de man die zij mag aanraken en mag dienen. Het ware verhaal, zeg maar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden