Review

Wurgender dan Kolyma

Moskou 1946. Janusz Bardach, pas teruggekeerd uit Kolyma, het Siberische kampencomplex binnen de poolcirkel, vraagt een visum aan om een bezoek te kunnen brengen aan de stad waar hij vandaan komt. Als hij het formulier heeft ingeleverd, grijpt de angst hem bij de keel. Hij is er zeker van een grote stommiteit te hebben begaan, hij heeft regel nummer één uit het kampleven geschonden. In plaats van onzichtbaar te blijven, heeft hij de aandacht op zich gevestigd. Hij verwacht ieder moment weer te worden gearresteerd.

Hella Rottenberg

Bevrijd uit Kolyma - vervroegd, dankzij zijn broer Julek, die op de Poolse ambassade in Moskou werkt - treft hij een verstikkend klimaat aan, dat hij zwaarder te verdragen vindt dan zijn tijd als gevangene. Daar, in Kolyma, leefde hij van uur tot uur, zwoegend in de goudmijn, verstand en gevoel op nul gezet tot de dag voorbij was en hij uitgeput op zijn brits neerviel. Hier, in de zogenaamd gewone wereld, moet hij zich geweld aandoen door voortdurend zijn echte gedachten, gevoelens en geschiedenis te verzwijgen. Bardach verschuilt zich in Moskou achter twee biografieën, één bestemd voor zijn Poolse kennissen en de ander voor de sovjetautoriteiten. Hiermee hoopt hij geheim te houden dat hij in 1941, toen hij aan sovjetkant vocht tegen de Duitse invaller, wegens 'sabotage' veroordeeld is tot tien jaar kamp.

'Surviving Freedom' geeft op een even simpele als effectieve manier een impressie van het dagelijks bestaan onder Stalin in de naoorlogse jaren van 1946 tot 1953; het schetst de vergiftigde verhoudingen via de gesprekken tussen Bardach en zijn naaste omgeving. Hoewel zijn herinneringen pas ruim vijftig jaar na dato zijn opgetekend - Bardach riep hiervoor de hulp in van een Amerikaanse schrijfster - maken ze een authentieke indruk. Het drama wordt niet aangedikt, het verhaal is niet banaal geworden, maar heeft zijn complexiteit behouden. In het eerder verschenen 'Man is Wolf to Man' deed Bardach - ook samen met Kathleen Gleeson - verslag van zijn belevenissen in Kolyma. Hoewel ook dat boek indrukwekkend is, is 'Surviving Freedom' buitengewoner. Zelden is de periode van het naoorlogse stalinisme in Rusland zo navoelbaar en van nabij beschreven.

Bardach laat zich kennen als een intelligente jongeman die graag vriendschap met leeftijdgenoten sluit. Hij gaat hierin zover als hij veilig acht, altijd in het besef dat niemand zich blootgeeft en niemand de ander vertrouwt. Het geeft hem een schrijnend gevoel van eenzaamheid.

Bardach groeide als joodse jongen op in Polen, in de plaats Wlodimierz-Wolynski, waaruit hij in 1940 vertrok om dienst te nemen in het sovjetleger, zijn ouders, zuster en jonge vrouw achterlatend. De eerste vraag die hij zijn broer stelt bij hun weerzien in 1946 is 'Wat is er met de familie gebeurd?' Het antwoord kan hij slecht geloven. Bardach beschrijft zijn desolate gevoel, dat alleen maar erger wordt. Eindeloos zwerft hij door de straten van Moskou, zoekt gevaarlijke plekken op en doet mee aan knokpartijen. Zijn rusteloosheid hoopt hij te verminderen door terug te gaan naar Wlodimierz-Wolynski, dat inmiddels is ingelijfd bij de Sovjet-Unie, en met eigen ogen te zien dat zijn broer de waarheid heeft gesproken.

Wlodimierz-Wolynski heeft een volledige metamorfose ondergaan. De Farna-straat is veranderd van een levendige winkelstraat in een treurige woestenij. Van het vroegere politiek systeem, de economie en de bewoners is niets meer terug te vinden. In zijn ouderlijk huis is een sovjetkantoor gevestigd. Stukje bij beetje reconstrueert hij de ondergang van zijn familie.

Terug in Moskou, besluit hij arts te worden. Hij leert een formule uit zijn hoofd om het genie van Stalin op de juiste wijze te loven, hij loopt mee in parades, drinkt wodka en zorgt ervoor niet dronken te worden, hij leeft als iedereen, als een gewone sovjetburger: naar buiten toe gelukkig, van binnen bang en gesloten.

Zijn contacten met medestudenten worden gecompliceerder als Stalin in 1948 een antisemitische campagne op touw zet. Zijn vriend Viktor laat hem weten dat hij niet meer welkom is. ,,Wat heb ik fout gedaan?', vraagt Bardach nog naïef. ,,Je hebt niets fout gedaan', antwoordt Viktor. ,,Ik sta er alleen op dat je niet meer bij me thuis komt of tegen me praat op het instituut. Ik kan niet uitleggen waarom.'

De vijandigheid en paranoia groeien, geruchten razen als stormen door de stad. Bardach acht zich, omdat hij een Pools paspoort bezit, nog enigszins beschermd, maar zijn joodse professoren en medestudenten zijn vogelvrij. Op een gegeven moment komt hij in een park dokter Weinstock tegen, die hem bekent dat hij ontslagen is, maar tegenover zijn vrouw doet alsof hij elke dag naar het ziekenhuis gaat. Ga onmiddellijk weg uit Moskou, smeekt Bardach hem, verhuis naar Siberië, neem een nieuwe identiteit aan, laat alles achter. Als het kookpunt van de gekte bijna bereikt is en de goederenwagons al bij de stations staan voor de deportatie van de joodse bevolking, sterft Stalin. Dezelfde avond viert Janusz Bardach de dood van de dictator met enkele vrienden. Ze brengen toasts uit: ,,Op Stalin, dat hij mag rotten in zijn graf.' ,,Op onze professoren, dat ze allemaal mogen worden vrijgelaten.'

Bardach vertrok uiteindelijk naar Polen en emigreerde - nadat weer een antisemitische campagne had gewoed - naar de Verenigde Staten, waar hij vorig jaar overleed. Hij liet een meesterlijk document humain na.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden