Review

Wrokkig dwepen met Mussolini

Juist de zwaktes van het boek 'Mussolini' werken verhelderend. De 'wrokkige tegenspraak' van schrijver Farrell vertolkt heel goed de rancune van de kleine man, waar Mussolini's fascisme zijn succes aan te danken had, meent Samuel de Lange.

Dat het om een goed geschreven boek over een belangrijk onderwerp gaat kan moeilijk worden beweerd. 'Mussolini' van de Engelse journalist Nicholas Farrell is een dweperig geschreven en slecht vertaalde biografie over een buitenissige dictator. Toch moet ze bij de lezers aanbevolen worden, want aard en onderwerp van 'Mussolini' werpen een schril licht op een actueel verschijnsel: populisme.

De devotie van Farrell voor de Italiaanse fascistenleider (1883-1945) is de ene leidraad van het boek, zijn afkeer van alles wat links is, en wat hij gemakshalve onder de kop 'communisme' verzamelt, de andere. Maar als het zo uitkomt, verdedigt hij het ware socialistische karakter van Mussolini's gedachten of daden, en ook dat is conform de fascistische geest, want van 'een samenhangende leer' kun je niet spreken.

Van 1922 tot 1939 paradeerde het Italiaanse fascisme triomfantelijk op het wereldtoneel, en daarna kreeg het, gevangen in een pact met nazi-Duitsland en meegesleept in de wereldoorlog, met rente de pakken slaag terug die het in Libië, Ethiopië en Spanje, en niet te vergeten in eigen huis, zelf zo graag uitdeelde .

De geschiedenis van het fascisme - en dat maakt Farrels biografie onbedoeld overduidelijk- is vooral de geschiedenis van het squadrismo, dat wil zeggen van de mannenhorde die zijn eigen agressieve impulsen voor de maat van de politiek houdt.

'Squadre' waren de bendes die stakende arbeiders afrosten of boeren met geweld in het gareel van de landeigenaars hielden. Ter verontschuldiging dient daar aan toegevoegd dat de linkse 'syndicaten' in geweld vaak niet onderdeden voor de 'zwarthemden', de fascisten, totdat de laatsten in de jaren twintig de staatsmacht veroverden.

Mussolini, de stichter van het fascisme, wekte de indruk bij het spreken en handelen alleen zijn eigen ster te volgen, ondanks zijn schatplichtigheid aan de politieke en industriële elite. Tot hij op een fataal ogenblik in 1939 door zijn ijdelheid en hebzucht meegesleept werd in Hitlers avonturen, en zes jaar later jammerlijk ten onder ging.

Maar in zijn goede jaren had hij zijn ranselpartijen in binnen- en buitenland met grote welsprekendheid begeleid. Farrell, die het hele boek door liever anderen citeert dan zelf analyseert, is royaal met de aanhalingen van zijn held.

Achteraf klinkt de retoriek meelijwekkend, en toch is de grootspraak van Mussolini's artikelen en redevoeringen niet gespeend van scherpzinnigheid en poëzie. Waarbij de lezer zich alweer moet realiseren dat de pathetiek en de dreigementen van de 'duce' niet zoveel verschilden van de oratorische woede waarin linkse revolutionairen van die dagen ontstaken.

Een dictator moet afgerekend worden op zijn wandaden, niet op zijn goede intenties of boze woorden. De verdediging die Farrell in 'Mussolini' voert is uiteindelijk funest voor de beklaagde: de communisten knuppelden ook, Stalin hield een grotere opruiming onder zijn tegenstanders, Hitlers vervolging van de joden was veel ernstiger, het gifgas in de Eerste Wereldoorlog doodde veel meer soldaten dan Mussolini's gebruik van gas in Ethiopië, en die Ethiopiërs hielden er tenslotte slaven op na en hakten hun vijanden het hoofd af...

Een geest van wrokkige tegenspraak bezielt het boek, en al leent die zich niet tot een evenwichtig beeld van Mussolini in zijn tijd, die rancune vertolkt wel precies de woede van de kleine man.

De les van dit heiligenleven is tweeërlei. We kunnen onszelf gelukkig prijzen dat we in een tijd, die in zoveel opzichten ook een gevaarlijke is, als Europese volken in een verband leven dat de intriges en intimidaties tussen staten in toom houdt.

Dat is goed om te bedenken als je in jezelf de weerzin merkt om straks in één klas te zitten met Turkije, Roemenië en Kroatië. Het continent wordt dan wel één grote supermarkt, maar de ongure ambities van duisterlingen krijgen tussen de frisse schappen minder kans.

Europese regelgeving heeft bovendien een gunstige invloed op de behandeling van minderheden binnen staten. Tegelijkertijd wekt schaalvergroting ook de rancune van groepen die zich bij de verdeling tekort voelen gedaan, en die menen te weten wie van hun achterstelling de schuld is: zíj daar!

Populisten hier te lande en elders hebben al met grote woorden het hele politieke spectrum een ruk naar rechts laten maken, ten koste van de burgerlijke vrijheden. De redegeving voor die nieuwe bevoogding, de strijd tegen het terrorisme, vertoont opvallende overeenkomsten met de beteugeling van het rode gevaar waar Mussolini mee zwaaide. Maar echt squadrismo ontbreekt gelukkig vooralsnog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden