Woeste grond: een lang verdwenen fenomeen

Het Nederlandse landschap wordt er niet mooier op met de aanleg van de Betuwelijn en de hsl. Tal van karakteristieke elementen gaan voorgoed verloren. Maar minstens zo ingrijpend is de voortschrijdende versnippering van het land. Er komen steeds meer rare 'taartpunten' bij waarmee weinig te beginnen valt. Overgeschoten stukken grond die te klein zijn of te geïsoleerd liggen voor landbouwdoeleinden, woningbouw of bedrijfsterrein.

Wat te doen met deze restplekken? Atelier HSL, opgericht om rond de aanleg van de lijn allerlei (culturele) activiteiten te organiseren, vroeg beeldende kunstenaars, (landschaps)architecten, stedenbouwkundigen en ontwerpers om ideeën aan te dragen voor vijf van zulke 'overhoeken' langs het hsl-tracé. Twee plekken liggen in de Haarlemmermeerpolder, twee andere in het tuinbouwgebied bij Bleiswijk en Bergschenhoek. De laatste locatie, de po-pulairste onder de 117 inzenders, is de driehoek ten westen van het Centraal Station van Rotterdam, die omgeven wordt door een volkstuincomplex en delen van diergaarde Blijdorp.

In het Groothandelsgebouw in Rotterdam is een expositie ingericht van alle inzendingen. Veel deelnemers hebben zich laten inspirereren door de snelheid waarmee de trein straks door het landschap zal razen en zich proberen te verplaatsen in zowel de reizigers als de mensen die de trein zien passeren. Wuivende figuren of variaties daarop duiken diverse keren op. Hester Oerlemans maakte een sculptuur van een Indiaan te paard die twee kilometer met de trein 'meedraaft' op eigen rails. De mensen in de trein, die de galopperende Indiaan maar een enkele seconde zullen zien, zullen zich waarschijnlijk afvragen: was dit werkelijkheid of een luchtspiegeling?

Interessanter zijn de inzendingen die inhaken op de geschiedenis of aard van het gebied waar de trein doorheen rijdt. Een boerderij en hooiberg staan in de vorm van tekeningen langs de hsl-route: overdag als zwartstalen lijnen, 's nachts als neonlichtlijnen. De architect Fumi Hoshino stelt voor om een monument voor het vroegere Haarlemmermeer op te richten. Hij wil er zes oude schepen neerleggen die niet alleen verwijzen naar het verleden, maar ook de treinreizigers duidelijk maken waarom de discussie over de stijging van de zeespiegel voor Nederland zo belangrijk is. De 30 meter hoge 'slappe' toren die Wim Schermer wil bouwen in deze voormalige polder, verwijst naar de slappe grond die bij de aanleg van de hsl voor de nodige problemen zorgde. Als eerbetoon aan de slappe bodem zal Schermers toren zachtjes wiegen in de wind dan wel heen en weer zwiepen bij storm. Rondom de toren grazen Delftsblauwe keramische schapen.

De nabijheid van Blijdorp bleek een belangrijke inspiratiebron voor veel deelnemers. Sommigen willen daar een nieuw natuurmonument voor Rotterdam creëren door deze locatie te verbinden met de dierentuin. In deze stedelijke wildernis zou een vulkaan moeten verrijzen, waarvan de hellingen een natuurlijke omgeving voor bergdieren vormen. Een andere suggestie is om er een quarantainegebied van te maken voor Blijdorp, waar dieren tijdelijk kunnen verblijven of worden onderzocht op virussen. Via webcams kunnen bezoekers van de dierentuin het terrein toch 'bezoeken'. En Roeland Otten en Tako Reijenga willen er een enorme ark neerzetten, als opslagplaats voor de dierentuin, de hsl of de NS.

Een internationale jury zal volgende maand per locatie een winnaar aanwijzen. Die mag zijn ontwerp verder uitwerken. Daarna wordt besloten of het ook wordt uitgevoerd. De jury zal ongetwijfeld een vermakelijke tijd doorbrengen met het beoordelen van de inzendingen. Maar gaandeweg de expositie begin je je wel af te vragen mét landschapsarchitect Eric Luiten, die een tegendraadse bijdrage schreef voor de catalogus, waarom die overgeschoten lapjes grond zonodig ook weer moeten worden ingevuld. Laat de boel daar toch lekker verwilderen, suggereert Luiten, die daarmee pleit voor de herintroductie van een al lang verdwenen fenomeen in Nederland: woeste grond. ,,Zo wordt niet alleen de bouw van de hsl maar ook de behandeling van hetgeen deze in het landschap veroorzaakt een cultuurdaad van de hoogste orde.''

Ook MTD Landschapsarchitecten voelen er veel voor om de natuur haar gang te laten gaan. ,,Nederland is al zo'n kunstmatig landschap. Juist niets doen kan hier een cultureel statement zijn.'' Als er dan toch iets moet komen, dan hooguit een uitkijkplatform waar treinspotters en natuurliefhebbers de confrontatie tussen de hoge snelheid van de trein en het lage tempo van de natuur kunnen ervaren.

Maar als de zucht naar planning en indeling van ook de laatste snippers grond toch onbedwingbaar blijkt, dan zou de jury misschien maar voor het ontwerp 'Ride the Wave' van het ingenieursbureau van Gemeentewerken Rotterdam moeten kiezen. Wat aanspreekt in dit ontwerp is dat het stelling neemt tegen de versnippering van het landschap door alle vijf locaties met elkaar te verbinden met een golf als metafoor. In de Haarlemmermeer wordt die vertaald in een golf van aarde, bedekt met bloemen. In Bleiswijk spuiten waterstralen in een golvende lijn in de lucht als de hsl passeert en in Bergschenhoek wordt de snelheid weergegeven in een golvend patroon langs de spoorweg. In Rotterdam, waar de trein gaat stoppen, markeert een zeemansknoop de weelderig begroeide driehoek. De knoop drijft in een waterbassin dat dient als extra wateropslag voor de stad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden