ExpositieInsomnia

Woelen, draaien, dolen; fotografe Annabel Oosteweeghel bracht de wanhoop van slapelozen in beeld

Beeld Annabel Oosteweeghel

 In het holst van de nacht fotografeerde Annabel Oosteweeghel mensen die urenlang wakker liggen of ronddolen. Van alles proberen ze, maar niets helpt. ‘Ik heb een soort kater van de nacht.’

Al anderhalf uur moederziel alleen op de bank. De klok heeft net vier uur geslagen. Nog maar een kopje kamillethee? Beginnen aan de volgende kruiswoordpuzzel? Of toch maar terug naar bed en fantaseren dat het matras een luchtbed is, waarop je lekker ligt te deinen in een kalme zee. Een trucje dat soms werkt om weg te dobberen naar dromenland.  

Insomnia, of wel slapeloosheid: een op de vijf Nederlanders lijdt eraan. Ze vallen moeilijk in slaap of worden ’s nachts vaak wakker. Ze liggen te woelen, te piekeren, gaan eruit om te lezen, een tv-serie te kijken, naar muziek te luisteren, te werken, een wandeling te maken of de vloer te dweilen. Ze zien de uren voorbij glijden en als ze eindelijk in slaap sukkelen, is het vaak alweer bijna tijd om op te staan. 

Slecht slapen, wat doet dat met mensen? Hoe ziet de nacht eruit als je niet kunt slapen? Die duistere, verborgen wereld heeft fotograaf Annabel Oosteweeghel (1969) in beeld gebracht. Een jaar lang volgde ze in de nachtelijke uren zestien mensen die lijden aan slapeloosheid. Ze maakte er een boek over. Ook is haar fotoserie vanaf 18 januari te zien in Museum de Fundatie in Zwolle, in een zaal waarvan de wanden nachtblauw zijn geschilderd.  

Beeld Annabel Oosteweeghel

Het denken wil niet stoppen

Julia Akkerhuis (16): “Vroeger keek ik op mijn telefoon als ik niet kon slapen, maar dat heb ik afgeleerd.” Gemiddeld slaapt Julia, die de mbo-opleiding sport en bewegen volgt, vijf uur per nacht. “Als het nodig is ga ik ’s middags een uurtje liggen, maar de huisarts zegt dat ik niet de hele middag moet slapen.”

De slaapfysio adviseerde: in een ritme blijven van overdag wakker zijn en ’s nachts slapen. “Maar in de avond ben ik klaarwakker, dan heb ik energie voor tien, dus het is moeilijk om me aan zo’n ritme te houden.”

“In slaap vallen is het grootste probleem. Ik heb allerlei gedachten: wat ik de volgende dag aan wil en wat ik moet meenemen naar school, maar ook wat ik over twintig jaar ga doen. Ik heb ook melatoninetabletten gehad, ik mocht er drie nemen, maar na een paar dagen werkten die al niet meer. De oefeningen van de fysio – in gedachten drijven op zee – heb ik ook achter me gelaten.” Ze wordt nooit uitgerust wakker. “Elke avond als ik mijn bed inga, hoop ik dat het goed gaat, maar dat is nooit zo.”

Het fotoproject Insomnia kostte haar veel slapeloze nachten, maar van nature is ze een ‘super goede slaper’, vertelt Oosteweeghel. Dat dat niet vanzelfsprekend is, ontdekte ze tijdens haar werk als fotograaf. “Ik reis door het hele land en spreek veel mensen. Zo vaak ving ik signalen op over slecht of weinig slapen, dat ik me afvroeg hoe die slapelozen de nacht doorbrengen. Fotografisch leek me dat heel mooi om in beeld te brengen. De nacht is een prachtig decor.”

In eerste instantie benaderde ze mensen in haar omgeving. Vrouwen wilden wel meedoen, maar mannen niet. “Allemaal zeiden ze: als mijn werkgever dat hoort, vindt hij misschien dat ik onvoldoende presteer door slaapgebrek.” Via een oproep kwam ze aan een gevarieerde groep met slaapproblemen: de jongste is veertien jaar, de oudste 72. Sommigen kampen er al van jongs af aan mee of slapen slecht door medische of psychische problemen. Voor anderen werd de nacht een kwelling na een ingrijpende gebeurtenis of een ziekte. 

Met alle deelnemers praatte ze eerst uitgebreid om te achterhalen waarom ze wakker liggen en wat ze eraan doen om toch in slaap te komen. Op basis van hun verhalen – in het boek opgetekend door journalist Carlijn Vis – bepaalde ze hoe ze de mensen wilde afbeelden. Het fotograferen in de nachtelijke uren deed ze altijd in haar eentje. “Ik heb het allemaal zelf gedaan, omdat ik me net zo alleen en eenzaam wilde voelen als slapelozen.” 

Beeld Annabel Oosteweeghel

En toen gebeurde er iets onwaarschijnlijks

David Krooshof (49) is getraumatiseerd door de manier waarop zijn vader is overleden. Ruim tien jaar geleden stierf die door zuurstoftekort als gevolg van een longembolie. David was erbij en sindsdien heeft hij nachtmerries. Op zijn werk als geluidstechnicus was hij prikkelbaar en emotioneel. De huisarts constateerde een posttraumatische stressstoornis. David: “Wat er met mijn vader is gebeurd, is een trauma geworden, omdat het samenhangt met een gebeurtenis uit het verleden. Mijn broertje is overleden toen hij zes weken was. Ook gestikt. Het speelde een enorme rol in onze opvoeding. Onze ouders waren altijd bang dat mijn zus of mij iets zou overkomen.”

Een jaar geleden ging hij in therapie, niet lang daarna gebeurde er iets ‘onwaarschijnlijks’. “In het appartement naast mij wonen drie studenten. Een van de jongens bonsde op mijn deur en riep: ‘Jort ademt niet meer’. Zijn lippen waren paars en hij ademde inderdaad niet. Ik dacht dat hij stikte.” Denkend aan zijn vader besloot hij: dit gaat me niet nog eens gebeuren. Dankzij een ehbo-cursus wist hij wat hij moest doen om de jongen van de verstikkingsdood te redden.

“Het is raar om te zeggen maar het is het beste wat me had kunnen overkomen. Deze keer is het wél goed afgelopen.” Sinds dit voorval heeft hij elke nacht doorgeslapen. Geen angstdromen, geen nachtmerries. Niet urenlang muziek maken of foto’s bewerken op de computer en het naar bed gaan uitstellen. “Voor het eerst in jaren voel ik me helder en superrustig.”

Sommige fotosessies vonden buiten plaats. Met Co Snel (72) ging ze wandelen. Hij heeft verschillende routes die hij ’s nacht aflegt. Een therapeute gaf hem die tip. Van de huisarts kreeg hij slaappillen, maar die wil hij niet slikken. “Dat wordt een verslaving.” Zijn slaapproblemen begonnen een paar jaar geleden nadat hij overdag op de bank in slaap gedommeld was. Toen hij wakker werd was er een ‘stemmetje’ dat zei: je moet niet in slaap vallen, want dan word je niet meer wakker. Zo is de angst voor slapen begonnen. Heel vreemd, vindt hij zelf, want ‘stel dat het zou gebeuren, dan zou het toch een mooie dood zijn’.

Echte mensen in een geënsceneerde omgeving

Er staan ook foto’s in het boek van omwoelde bedden en gordijnen waar het vroege ochtendlicht doorheen kiert. Die zijn niet bij de mensen thuis genomen, zegt Oosteweeghel. “Ik heb een paar leegstaande huizen gehuurd, omdat ik daar precies de situatie kon ensceneren die ik voor ogen had. De mensen en hun verhalen zijn echt, de rest is allemaal geënsceneerd. Ik noem mijn werk imaginary documentary. De beelden zijn bedacht en gestileerd, maar ze gaan wel over maatschappelijke kwesties. In de Nederlandse fotografie is dat niet gebruikelijk: je bent óf een documentairefotograaf als Eddy van Wessel óf je ensceneert alles zoals Erwin Olaf dat doet. Ik vind het mooi om echte mensen met echte verhalen in een geënsceneerde omgeving af te beelden, wat in films heel gebruikelijk is.”

Van de zestien geportretteerden is er maar één die weer echt goed kan slapen, ook zonder pillen. Dat is David Krooshof. Oosteweeghel: “Zijn levensverhaal heeft de meeste indruk op me gemaakt.” 

Oosteweeghels foto’s lijken op momentopnames uit films met slapelozen die als figuranten ronddolen en zichtbaar lijden in een nachtelijk decor. Beklemmende beelden zijn het, wat nog versterkt wordt door de muziek die ze speciaal liet componeren voor de tentoonstelling door Zeger de Vos en Stijn Hofman. “Eerst vond ik de muziek net zo kil als mijn foto’s. Ik heb gevraagd om het iets lichter te maken, zodat de klanken als het ware de slapelozen omarmen en hen helpen om de nacht door te komen.”

Beeld Annabel Oosteweeghel

Nacht op het strand

Een extreem voorbeeld is Linda Iwema (52), die Annabel Oosteweeghel op het strand fotografeerde in haar badpak, wat behoorlijk koud was in het holst van de nacht. Overdag is zij een energieke en vrolijke kleuterjuf. Inslapen is voor haar geen probleem, maar elke nacht wordt ze rond twee uur, half drie wakker. Er zijn nachten dat ze om vijf uur nog steeds niet slaapt. De problemen begonnen toen ze moeder werd. De kinderen sliepen snel door, maar zij werd wakker van elk geluidje. Haar strategie is: negeren. Er geen aandacht besteden. Pas als ze van school komt, ‘kakt ze in’. 

Ja, slapelozen lijden echt, benadrukt ze, ook al doen ze overdag vaak of er niets aan de hand is en praten ze niet over hun vermoeidheid. Van alles proberen ze om toch te kunnen slapen, ontdekte Oosteweeghel. Winnie Terra (45) drinkt duizendbladthee. De blaadjes plukt ze bij de Oostvaardersplassen. Annemarie Haverkamp (44) maakt ’s nachts soms lijstjes van alles wat ze de volgende dag moet doen. En dan hoopt ze dat het uit haar hoofd is en ze niet meer ligt te piekeren. Er zijn er ook die slaappillen of melatonine slikken, soms met succes. Maar als ze stoppen met de pillen komen de slaapproblemen terug. Oosteweeghel: “Hoe verschillend deze mensen en hun achtergronden ook zijn, één ding delen ze en dat is de ervaring dat niets helpt.”

Het blijft ongrijpbaar

Na een jaar intensief optrekken met slapelozen weet ze nog steeds niet waarom zoveel mensen slecht slapen. En dan bedoelt ze niet degenen die psychische problemen hebben of door een ingrijpende gebeurtenis slecht gingen slapen. “Ik vraag me wel af of er toch niet een verband is met de stress en de overdaad aan prikkels en informatie die de hele dag door via allerlei kanalen binnenkomen en verwerkt moeten worden.”

Pieter Baartman (42) kan niet slapen, omdat de gedachtes in zijn hoofd maar doorgaan, ook over dingen uit zijn jeugd. Kleine trauma’s komen ineens weer boven, zoals zijn herinnering aan de eindmusical op de lagere school, toen hij zijn tekst vergat. “Dingen waarvan je denkt dat je die allang een plek hebt gegeven, zitten blijkbaar toch nog in mijn hoofd”.

Als homoseksueel groeide hij op in een ‘zwartekousenkerk’, waar hij mocht zijn wie hij was, maar het niet praktiseren. “Het geloof heeft me veel pijn gedaan. Mensen die van me hielden, verkozen God boven mij. Mijn ouders gelukkig niet.”

Hij heeft mindfulness en ontspanningsoefeningen gedaan, maar wordt nooit met een uitgerust hoofd wakker. “Ik heb continu een waas voor mijn ogen en ben niet helemaal scherp. Ik heb een soort kater van de nacht.”

Insomnia is te zien van 18 jan. t/m 5 mei in Museum de Fundatie in Zwolle. Het fotoboek van Annabel Oosteweeghel, met interviews door Carlijn Vis, is uitgegeven door Waanders en kost 29,95 euro.

Lees ook:

Een op de vijf Nederlanders heeft zware slaapproblemen

Of hij een beetje lekker geslapen heeft, vraagt een langswandelende arts in het Amsterdamse ziekenhuis OLVG aan Hendrik (35). De monteur van beveiligingssystemen uit Lexmond is een van de Nederlanders die gebukt gaan onder zware slaapproblemen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden