Woede is een prachtige energie, weet theatermaker Saman Amini

Saman Amini: acteur, regisseur, zanger, rapper.Beeld Martijn Gijsbertsen

Theatermaker Saman Amini staat deze maand op het Oerol-festival met een aangrijpende voorstelling over de pijn van mensen die hun thuisland noodgedwongen ontvluchten. Zijn eigen levensverhaal klinkt erin door.

De hel op aarde? Die bestaat, zegt Saman Amini (29). Het is 'aan de andere kant van het hek', waar mensen een getraumatiseerd leven leiden, ver buiten Fort Europa. Amini kent hun wanhoop uit eigen ervaring. In oktober 2000, toen hij elf was, vluchtte zijn zwangere moeder met hem en zijn zusje vanuit Iran naar Nederland.

Amini had geluk: hij mocht hier blijven en ontpopte zich tot een gevierd acteur, zanger en regisseur. Maar al die anderen? De lotgenoten die nooit over het hek komen? Aan één van hen, een kind nog, schrijft Amini een persoonlijke brief. Die brief vormt de rode draad van zijn voorstelling 'Samenloop van Omstandigheden', de afgelopen maanden te zien in het theater, en vanaf 15 juni op Oerol. Amini wil er ook mee langs scholen.

In het programma, waarin poëtische rap-songs en verhalen elkaar afwisselen, vlecht de acteur dramatische geschiedenissen van diverse mensen - onder wie hijzelf - ineen. Het gaat over een gezin in een ver land waar veel armoede heerst. Kinderen krijgen er slaag van leraren met een oorlogstrauma. Volwassenen worden er onderworpen aan schijnexecuties. Amini schrijft al deze drama's ineen en vertelt zo een breder verhaal: hoe oorlog, geweld en vernedering diepe wonden slaan, ook in de volgende generatie.

Als kind ging Amini gebukt onder het teruggetrokken, zwijgzame bestaan van zijn vader. Hij miste de man die naar hem had moeten omkijken en hem in het leven op weg had moeten helpen. Jarenlang was Amini vooral kwaad op die afwezige. Totdat hij, eenmaal volwassen, de confrontatie aanging en met zijn vader een stevig gesprek voerde. "Daarna begreep ik hem", zegt de acteur. "Zijn pijn komt ergens vandaan." Waar vandaan, en het precieze waarom van de vlucht, dat houdt Amini liever privé. Het inzicht maakte het gemis niet goed, wel draaglijker. En de band met zijn vader werd beter, maar nooit zo goed als die met zijn moeder. Aan haar heeft Amini alles te danken. Zij werkte keihard voor haar kinderen en geldt bijna als heilig.

Amini's leven is nu aardig op de rit, maar direct na aankomst in Nederland had hij het zwaar. Hij zat zes jaar in opvangcentra en leed onder de spanning van de asielprocedure. Op goede dagen voetbalde hij er ondanks alles lustig op los, maar er waren ook momenten waarop hij geïrriteerd rondliep, als een 'boef', met een blik van 'Had je wat?' Die blik herkent hij bij andere jongens met een migratie-achtergrond. "Zulke jongens voelen zich nergens gezien. Ze lijden pijn en zijn bang dat een ander merkt wat er bij hen van binnen gebeurt. Daarom kijken ze zo."

Persoonlijke aandacht

Er bestaat een goed antwoord op die afwerende houding, gaat Amini verder: persoonlijke aandacht. Wat hem betreft krijgen al die jongens één-op-één een begeleider. Het werkt, heeft Amini ervaren. Zodra een welzijnswerker zich over hem als tiener ontfermde en hem meenam naar theaterles, ging het bergopwaarts. Hij voelde zich gewaardeerd, kreeg een doel en kon zijn woede en pijn kanaliseren. "Mijn filosofie is: je kunt niet veranderen wat er in je zit. Je kunt alleen leren hoe je ermee moet omgaan. Woede is een prachtige energie. Er wordt vaak op neergekeken, maar het kan ook een drive zijn."

De tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld Martijn Gijsbertsen

Nog steeds is Amini over veel dingen razend. Niet alleen over wat er in het verleden heeft ontbroken. Of over het gruwelijke detentiecentrum - 'gewoon een gevangenis' - waar hij met zijn familie werd vastgezet nadat hun asielaanvraag was afgewezen. Maar ook over het 'gebrek aan moraal' in de politiek. "Natuurlijk moet de overheid ook streng zijn. Als iemand hierheen komt met de intentie om te stelen, hup, terug naar het land van herkomst! Maar rechtse politici zijn hier al jaren dominant. Met hun negatieve houding beroven ze veel jongens van hun ware potentie."

Wat hem ook steekt, is dat populistische types steeds de schuld bij moslims leggen. Wijs liever naar 'de witte man', zegt Amini. Want die moest zo nodig aan de andere kant van de oceaan koloniën stichten, met zijn VOC-mentaliteit. En wijs vooral ook naar economen, met hun blinde vlek van 'altijd maar doorgroeien'. "Er zijn opzettelijk ongeschoolde mensen hierheen gehaald om rotwerk te doen", zegt Amini. "Logisch dat de integratie dan moeizaam verloopt. Ik vind het oneerlijk dat het dáár amper over gaat."

Het ontbrekende verhaal

Daarom begint hij er zelf over. In zijn voorstellingen en in debatten vertelt hij 'het ontbrekende verhaal'. Niet om mensen te beschuldigen, maar om een gesprek op gang te brengen. En in de hoop dat de wereld uiteindelijk een stukje beter wordt.

Als theatermaker is Amini een rolmodel voor jongens met een soortgelijke achtergrond. Maar er moet volgens hem nog veel gebeuren voordat acteurs op echte inclusiviteit kunnen rekenen, vooral in de wereld van film en tv. Er mogen dan quota zijn voor minderheden, daarmee bereik je nog geen diversiteit. "Ik doe nu audities waarvan ik denk: maak ik echt een kans, of mag ik alleen komen omdat ze willen afvinken dat ze ook gekleurde jongens hebben bekeken?"

Wat evenmin werkt, vervolgt Amini, is aparte subsidie voor minderheden: 'Hier heb je geld, ga maar iets maken over je eigen cultuur'. En je moet zwarte schrijvers, acteurs of regisseurs zeker geen voorrang geven bij een prijs als ze kwalitatief minder zijn dan een witte collega. "Het is stimulerend bedoeld, maar werkt polariserend", waarschuwt hij.

Wat dan wel? "Je moet mij een gelijkwaardige plek aan tafel geven en me laten meebepalen. De bazen van tv en film moeten een oprecht gesprek aangaan met jongens en meiden als ik. Hoeveel zwarte regisseurs met een niet-Nederlandse achtergrond hebben een speelfilm geregisseerd in Nederland? Als je echt het andere verhaal wil horen, moet je er actief naar op zoek gaan."

Gelukkig is er maatschappelijk een hoop in beweging, relativeert Amini. "Marokkaanse meisjes doen het hartstikke goed, net als de tweede generatie vluchtelingen. Maar je voelt ook de weerstand toenemen. Dat is spannend. Maar goed, integratie heeft tijd nodig. Over dertig jaar is hoop ik iedereen gewend."

Wie is Saman Amini?

Als 4-jarige, begin jaren 90 in Teheran, runde Saman Amini thuis al een eigen boyband. Het theatrale zat er dus vroeg in, maar werd pas echt ontdekt tijdens dans- en acteerworkshops, toen hij in Nederland in een azc zat. Amini volgde de toneelacademie in Maastricht en was een van de makers van de toneelhit 'Nobody Home'. Inmiddels is hij verbonden aan Het Nationale Theater. Daar speelde hij onlangs de subversieve vlogger 'De Beer' in de productie 'The Nation'.

Lees ook: Ekaterina Levental droomde van sterven op het toneel

Ekaterina Levental vluchtte als kind vanuit de Sovjet-Unie naar Nederland. Over haar leven als vluchteling heeft ze twee voorstellingen gemaakt met een hoofdrol voor klassieke muziek. 'De emoties van een vluchteling zijn voor iedereen invoelbaar.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden