‘Wir schaffen das’, zei Merkel, maar wat moeten de Duitsers straks, als ze geen kanselier meer is?

Scènes uit ‘Merkel’ van Nineties Productions. Benjamin Moen als Angele Merkel houdt haar in een vlag gewikkelde baby - genaamd Europa - vast. Beeld Patrick Post

Een hele generatie Europeanen groeide op met Angela Merkel. Nu de Duitse bondskanselier na vijftien jaar op weg is naar de uitgang, groeien ook de zorgen over een leven zonder haar. Deze angst inspireerde al twee theaterproducties.

 Toen theaterregisseur Floor Houwink ten Cate (31) in 2017 een zoon had gebaard, kocht ze in een opwelling een ‘babyboek’. Het was al voorgedrukt: ze kon er invullen waanneer hij voor het eerst om kon draaien, wanneer hij zijn eerste stapjes zette. Op de eerste pagina kon Houwink ten Cate invullen wie de belangrijkste persoon was in het geboortejaar van haar zoon.

“Ik had daar kunnen invullen ‘je oma’, maar ik pakte een pen en schreef op: ‘Angela Merkel’, bekent de regisseur. Het bleek achteraf het enige wat ooit in het schriftje werd ingevuld.

Het is nu bijna twee jaar later. In de repetitieruimte van Orkater, een loods in het Amsterdamse havengebied, is de regisseur met theatercollectief Nineties Productions druk met de repetities van haar komende theaterstuk. Het heet ‘Merkel’ en zal dinsdag in première gaan. Het is een zoektocht naar het wezen van de vrouw die niet alleen voor haar, maar voor menig Europeaan politiek bepalend was voor de afgelopen jaren. Houwink ten Cate: “Ze is de icoon van deze tijd.”

‘Merkelen’

De Angela Merkel zoals die bij Nineties op het toneel zal verschijnen, zal een vrouw zijn die anderen allerlei eigenschappen toedichten. Dingen als daadkracht, geduld, uithoudingsvermogen, strategisch inzicht, kracht. Maar er zijn ook de mindere eigenschappen: haar neiging om het volk te veel te willen beschermen, haar hebbelijkheid om eindeloos na te denken (dat het werkwoord ‘merkelen’ aan de taal toevoegde), haar eventuele megalomanie. Want wat de theatermakers tot nog toe ontdekten is dat Merkel, als dramatisch personage toch niet echt heel sprankelend, bij iedereen met wie je praat iets anders losmaakt.

Twee weken voor de première staat Merkel, gespeeld door Benjamin Moen, in een rood pak op een voetstuk in een blokkendecor, maar alles kan nog veranderen. “Ik ben nog wel wat zoekend in hoe ik haar kan vormgeven”, zegt Moen na een repetitie, voor hij met Houwink ten Cate verder gaat broeden op het stuk.

Zij was degene die op het idee kwam voor het theaterstuk. De dingen die ze aan de kanselier bewondert: dat ze zich als vrouw staande weet te houden in de mannenwereld van de internationale politiek. Dat ze haar eigen koers volgt, die regelmatig heel verassend was. Dat ze na de ramp in Fukushima besloot en einde te maken aan kernenergie, dat ze besloot om de vluchtelingen in 2015 binnen te laten en dat ze bléef zeggen dat Duitsland dat aankon. Dat ze halverwege haar leven besloot om zich aan politiek te wijden in plaats van aan natuurkunde.

Verwende generatie

Houwink ten Cate ging het afgelopen jaar op zoek naar het wezen van de Duitse Bondskanselier. Ze bezocht plekken die voor haar belangrijk zijn geweest, probeerde haar te spreken te krijgen, hoorde mensen uit die ooit in haar buurt waren geweest, las alle biografieën en bekeek alle documentaires.

“Als we in Duitsland op straat naar de betekenis van Merkel vroegen, dan zeiden jongeren vaak boos ‘opkrassen!’. Maar zodra we gingen vragen wat het alternatief voor haar zou moeten zijn, begrepen we dat iedereen een beetje bang was voor wat er na Merkel zou gaan gebeuren”, vertelt de regisseur. Zelf voelt ze dat ook. “Ze was een groot deel van mijn volwassenen leven de stabiele factor in de internationale politiek. Ze was er altijd.”

‘Menselijkheid’, zegt Houwink ten Cate als het gaat om de eigenschappen van de Duitse politica. ‘Betrouwbaarheid’, zegt Benjamin Moen, de acteur die Merkel speelt. “Ik kan het niet altijd met haar opvattingen eens zijn, toch bracht ze dat gevoel van betrouwbaarheid op me over.”

“Ken je die titel van dat boek van Francis Fukuyama? ‘Het einde van de geschiedenis en de laatste mens?’”, vraagt Moen. Hij heeft het over een beroemde politicologische studie die eind vorige eeuw het westerse wereldbeeld bepaalde. “De liberale democratie zou de wereld veroveren. Het leek zo eenvoudig. Met dat beeld ben ik opgegroeid. Nu blijkt het allemaal toch wat anders te liggen. In mijn ogen is Merkel die laatste mens.”

Als dertigers weten beide makers dat er ook andere politici mogelijk zijn. Houwink ten Cate: “Het besef dringt nu door dat onze generatie best een verwende generatie is geweest, die ervan uitging dat alle problemen door mensen zoals Merkel of Obama zouden worden opgelost. Nu blijven we over met Trump en Orbán en moeten we gaan bedenken wat wij zèlf kunnen doen.”

Ongewisse toekomst

Er is ook een generatie die nog jonger is. Hoe die zich voelt verwoordde de twintigjarige studente journalistiek Katharina Mass eind november 2018 in de Duitse versie van Business Insider. “Ik kan me geen Duitsland zonder Merkel herinneren”, schreef ze. “Hoe zal het zijn, helemaal zonder haar? Voor mij is het zeker dat er met het eind van haar kanselierschap de tijd van onverstoorbare politieke stabiliteit voorbij zal zijn. Dan begint voor Duitsland het volstrekt ongewisse.”

Mass schreef hoezeer haar wereldbeeld werd beïnvloed door die ene vrouw. “Ik was zeven jaar toen Merkel begon als kanselier. Ik herinner met uit die tijd de verkiezingsaffiches. Louter mannen, veelal in donkere pakken. Er was één uitzondering, die me altijd bij is gebleven: het affiche van een vrouw met donkerblond haar op kinlengte. Het bleek de vrouw te zijn die me tot aan mijn volwassenheid zou begeleiden. De kanselier, die in mijn oogpunt meer dan wie ook Duitsland belichaamt.”

In haar ogen was het Merkel die ervoor zorgde dat het land één bleef. “Alleen op de stabiliteit van de kanselier kon men vertrouwen. Ze bleef. Ze bleef tijdens de eurocrisis, ze bleef tijdens Fukushima, de Arabische Lente en wat daarna kwam. Ze werd de persoon van het jaar in Time Magazine en de machtigste vrouw ter wereld volgens Forbes.”

“Hoe zal het zijn als zij weg is?” vroeg Mass zich af.

Merkel-ruit

Precies die vraag was ook het uitgangspunt van een vrouw van weer een generatie ouder, de Duitse theaterschrijfster Katja Hensel (49). Van Hensel ging op de laatste dag van februari het toneelstuk ‘Angela I’ in première. Ze schreef het stuk op bestelling van de Bremer Schakespeare Company. “Het gaat”, zegt ze een kwartier voor de eerste voorstelling tussen de rekwsieten achter de bühne, “over de onzekerheid over wat komen gaat na het tijdperk-Merkel.”

‘Angela I’ van de Bremer Shakespeare Company. Ook Merkel zelf blijkt niet gemakkelijk haar draai te vinden in het Duitsland na haar. Beeld Marianne Menke / Bremer Shakespeare Company

Hensel heeft een dochter van achttien die ook bij het interview is aangeschoven. Aan haar belevingswereld onttrok ze één van de belangrijkste citaten uit het toneelstuk: “Mijn kinderen zijn meer door Merkel gevormd dan door hun vader. Bij alle drie mijn kinderen heb ik het gevecht met en tegen haar verloren. Ik was altijd weg, zij was er altijd. Op ieder beeldscherm, ieder aanplakbiljet, zelfs uit de radio kwam altijd maar Angela Merkel”, laat ze een naamloze politicus in het stuk vertellen.

In ‘Angela I’ is de nabije toekomst al aangebroken. De politica, in het Bremer toneelstuk vooral gekleed in een beige regenjas, is niet meer aan de macht. Zich haar hoogtijdagen herinnerend, vertelt de voormalig bondskanselier hoe ze altijd probeerde haar handen zo rustig te houden, dat ze er een ei in zou kunnen vasthouden zonder het te breken. 

Het is een toespeling op de ‘Merkel-ruit’, de manier waarop christen-democrate haar handen altijd gevouwen voor haar buik houdt. Zowel in het Duitse als in het Nederlandse toneelstuk speelt dat gebaar een belangrijke rol. Het handgebaar is zowel bij het toneelstuk in Bremen als bij dat in Amsterdam het beeldmerk van het theateraffiche, toevallig.

Wir schaffen das’, zegt de theater-Merkel in Bremen wel vier keer in het stuk. Soms wisselt ze haar regenjas voor jasjes zonder revers: groene, gele, blauwe.

Hensel: “Ik geloof dat het in dit land moeilijk zal worden zonder Merkel. Ze is een vrouw met een groot charisma en een hele grote stabiliteit. Dat is echt een erg grote kwaliteit van haar. Ze was denk ik de laatste bondskanselier waarnaar we een tijdperk zullen vernoemen. Hierna zal nooit meer iemand de kans krijgen om vijftien jaar lang regeringshoofd te zijn, denk ik. Dat geduld hebben de mensen niet meer.”

Heimwee

Regisseur Stephan Otteni (50) vermoedt dat er al snel nationaal gevoel van heimwee zal ontstaan als Merkel uit de politiek is vertrokken. Aangeschoven bij het gesprek met Hensel, zittend op een houten kruk tussen de paspoppen, zegt hij: “Als ze weg is, verwacht ik dat we allemaal verlies zullen voelen. Dat we collectief een verdrietig soort van spijt zullen hebben: dat we te streng voor haar zijn geweest. Ik denk dat omdat wat hierna komt alleen maar veel slechter kan zijn. Dan, in retrospect, zal blijken dat Merkel een heleboel kwaliteiten bezat die we dan missen. Ik denk dat ze ons voornamelijk heeft gered van grotere catastrofes.”

Ook Otteni maakt zich enigszins ongerust over wat Merkel haar land aandoet door te vertrekken. “Ze was er altijd. Ze is als een olifant, ze heeft een doorzettingsvermogen. Ze ging altijd maar door. Dat is heel anders dan een vrouw als Theresa May die meer een soort insect is, zo flinterdun en fladderig.”

Hensel: “Haar grote kwaliteit is ook eigenlijk dat ze geen politica is. Ze is van nature een wetenschapper, waardoor ze enorm grote analytische kwaliteiten naar de overlegtafel brengt. Dat combineert ze met een grote empathie. Ze praat met iedereen op ooghoogte, zoals wij dat zeggen: ze neemt iedereen serieus. Vanwege die eigenschap wordt ze Mutti genoemd, moeder. Ze zorgt voor de mensen. Het komt heel zelden voor dat deze factoren in één mens gecombineerd zijn.”

Het tweetal realiseert zich dat het in de linkse Bremer theaterwereld niet bepaald een pre is om met bewondering over Merkel te spreken. Een fan van haar christendemocratische partij zijn ze geen van beiden. Maar toch is er bewondering. Otteni: “Ze is het anker, degene die stabiliteit brengt. Met haar vertrek zullen andere tijden aanbreken.”

Merkel, Nineties Productions. Van 26 maart tot en met 12 mei in verschillende theaters in Nederland. Ninetiesproductions.nl/Merkel/

Angela I, Bremer Shakespeare Company. Eerstvolgende voorstelling op 30 maart. Daarna verschillende data tot een met 4 mei in Theater am Leibnitzplatz, Bremen. Shakespeare-company.com/spielplan/

Lees ook:

Wat valt op aan het staatsieportret van de G20, in december in Buenos Aires? 

Natuurlijk dat er nauwelijks vrouwen op staan. En juist wel veel autocraten en populisten. Maar wat echt bijzonder is aan de foto van de leiders van de machtigste landen in de wereld, is dat Angela Merkel ontbreekt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden