null Beeld

Tv-column

Wintergast Yuval Harari: ‘De smurfen leven in de middeleeuwen’

Redactie Trouw

Met een vader werkzaam in de wapenindustrie koos de Israëlische historicus Yuval Noah Harari ooit voor een studie militaire geschiedenis en logistiek. Zit hij opeens maandag aan Janine Abbring uit te leggen wat er niet klopt aan een veldslag in Game of Thrones.

Het was een tintelend, verrassend gesprek dat Abbring met hem had in deze eerste Wintergasten (VPRO); net als Zomergasten een gesprek over tv- en filmfragmenten om zo iemands geestelijke wereld te leren kennen, maar dan de helft korter.

De winterse variant was bijna tien jaar niet op de buis geweest, maar dook maandag zonder poeha weer op. En dat terwijl hier internationale topgasten komen. Aan het rijtje van Desmond Tutu, Iggy Pop en Garri Kasparov worden deze week nog performancekunstenaar Marina Abramović, beeldend kunstenaar Grayson Perry en schrijver Colson Whitehead toegevoegd.

Concrete beeldfragmenten en grote lijnen

Abbring interviewt hen in hun eigen woonplaats en huis. Het resultaat is een intiem gesprek van anderhalf uur, in steengoed Engels en met vrolijke Nederlandse brutaliteit, bleek maandag. Harari en Abbring hadden een klik en understanding waardoor het in- en uitzoomen tussen concrete beeldfragmenten en grote lijnen vanzelf liep.

In zijn boeken Sapiens, Homo Deus en 21 lessen voor de 21ste eeuw (35 miljoen exemplaren verkocht) bespreekt hij de ontstaansgeschiedenis van de mens. Die raakt aan wat de mens is (biologie, neurologie), hoe hij zich via grote verhalen organiseert (economie, politiek, religie) en hoe zijn toekomst voortvloeit uit zijn ontwikkelde intelligentie (de macht van algoritmes, artificiële intelligentie). Zo opgedist is dat nogal abstract, maar hij wist het via simpele fragmenten in te leiden.

Met de evolutie-kinder-animatieserie Er was eens… de mens (1978) liet hij zien hoe mensen begonnen samen te werken en zo hun bron van macht ontdekten. Via de psychologie-Disneyfilm Inside Out stelde hij ons dominante zelfbeeld ter discussie, dat we een ziel en vrije wil zouden hebben. We worden eerder gestuurd door biologische processen en emoties. En die kunnen door artificiële intelligentie (AI) simpel worden bespeeld, illustreerde hij weer met een stukje uit de film Her (2013) van Spike Jonze. Een sprekende AI-stem is zo sexy en invoelend dat een man er verliefd op wordt.

Pijnlijke werkelijkheid

Steeds weer kwam hij terug bij de macht van verhalen, en de oervorm ervan die zo vaak in middeleeuwen speelt, toen de sprookjes en legenden ontstonden. “Net als de smurfen, die leven ook rond een kasteel met een kasteelheer.”

Mensen geloven zelfs liever in verhalen dan de pijnlijke werkelijkheid te moeten zien, zei hij. Vandaar zijn protest over een verkeerd verteld fragment in fantasieserie Game of Thrones. Een groot cavalerie-leger overviel een plukje Wildlingen (rebellen) uit het niets. “Hoe hadden ze ongezien zo’n groot leger kunnen opbouwen? Waar voeden ze in dat verlaten gebied al die paarden mee?”, zegt de frêle man bijna verontwaardigd. “Dit verdraait ons begrip van geschiedenis. Mensen begrijpen de logistiek ervan vaak niet. Dat gaat ook vaak fout bij complottheorieën: die onderschatten de complexiteit van de wereld. In het echt lopen plannen vaak anders en raken processen totaal ontspoord.”

Zo’n gesprek doet je weer heel anders tv kijken. Heerlijk.

Vijf keer per week schrijven Renate van der Bas en Maaike Bos columns over televisie.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden