In memoriam Wim Crouwel 1928-2019

Wim Crouwel was een rechtlegger, zelfs in de zwierige sixties

Wim Crouwel in een pak van Alice Edeling voor Avenue Magazine in 1969. Beeld Paul Huf/MAI

Wim Crouwel gaat de geschiedenis in als een van de belangrijkste naoorlogse Nederlandse ontwerpers. Zijn strakke vormgeving leverde hem roem op, maar ook hoon. Donderdag is hij op 90-jarige leeftijd overleden.

Vijf cent, tien cent, vijfenveertig cent. Nederlanders hebben bijna dertig jaar lang aan zijn ontwerpen gelikt. De strakke no-nonsense postzegels die vanaf 1976 in omloop kwamen, waren van zijn hand. Vormgever Wim Crouwel overleed afgelopen donderdag op 90-jarige leeftijd.

Crouwel oogstte in de jaren zeventig lof voor zijn opvallende cijferzegels. Maar het ontwerp met de monotone achtergrond werd ook verguisd. Het tijdschrift ‘Filatelie’ riep de zegels in 1979 uit tot de lelijkste ooit gemaakt.

Zijn dood is een ‘groot persoonlijk verlies’, zegt Carolien Glazenburg. Als conservator grafische vormgeving bij het Stedelijk Museum in Amsterdam kende ze hem goed. Crouwel kwam vaak in het museum; hij bepaalde ruim twee decennia de huisstijl van het Stedelijk.

Tussen 1963 en 1985 ontwierp hij zo’n 400 affiches en 300 catalogi voor het Stedelijk. Hij creëerde ook het oude logo: de letters S M bleven herkenbaar, zelfs aangesneden of half afgeplakt. “Hij was warm, loyaal en ondersteunend”, zegt Glazenburg. “Een ontwerper die vond dat zijn werk dienend moest zijn.”

Zaterdag 28 september opent het Stedelijk een overzichtstentoonstelling van Crouwels werk. Die was al gepland, in de hoop dat de ontwerper er zelf nog bij zou kunnen zijn. Maar het liep anders. De expositie wordt nu een postuum eerbetoon, net als de in memoriam-site die het museum gisteren online openstelde.

Onleesbaar alfabet

Glazenburg richt momenteel de zalen in. Ze staat tussen halfgevulde vitrines en onuitgepakte dozen. Naast affiches, boekomslagen en kalenders zullen er vooral veel letterontwerpen te zien zijn, want Crouwel was gek op typografie.

“Hier zie je zijn beroemde alfabet uit 1967”, zegt Glazenburg. “Het experimentele New Alphabet. Je moet er even aan wennen, maar dan is het prima te lezen.” De toen gloednieuwe digitale zetmachine die Crouwel in gedachten had, kon geen rondingen aan. Daarom ontwierp hij letters opgebouwd uit rechte lijnen met schuin afgesneden hoekjes. Zijn collega Piet Schreuders vond het onleesbaar en sprak van ‘het enige alfabet dat ondertiteling nodig heeft’.

Ontwerpen van Wim Crouwel voor de PTT, 1982. Beeld Collection Stedelijk Museum Amsterdam

Crouwel putte kracht uit tegenstand

“Ik ben een rechtlegger”, zei Wim Crouwel ooit. “Ik heb de neiging om alle dingen die op tafel liggen, recht te leggen. Iedere keer als ik iets scheef zie staan, zet ik het recht. Dat is een akelige gewoonte, maar ik ben er nou een keer mee getrouwd.”
Zelfs de plakken kaas op zijn boterhammen sneed de grafisch ontwerper in precieze geometrische vormen, zo vertelt zijn voormalige collega tijdens ‘Wim Crouwel. Modernist’. In die documentaire, op 26 september te bekijken op NPO 2, laat filmmaker Lex Reitsma zien hoe een teruggetrokken jongetje uit Groningen uitgroeit tot een megalomaan kunstenaar, de meest invloedrijke Nederlandse vormgever van na de oorlog.
Herkenbaarheid, dat was volgens Crouwel van het grootste belang in zijn vak. Vandaar ook zijn compromisloze aanpak. Nooit week hij af van zijn opsmukloze, modernistische ontwerpen, ook niet in het zwierige en symbolische hippietijdperk van de jaren zestig.
“Oppositie heb ik altijd interessant gevonden”, zegt de ontwerper in de film. “Toen ik werd uitgemaakt voor alles wat mooi en lelijk was, heb ik daarin heel veel kracht gevonden. Ik heb altijd gedacht: mij krijgen ze er niet onder. Ik probeer iedere keer weer te bewijzen dat ik toch gelijk heb. Zo zit ik in elkaar.”
Isabel Baneke

Ook zijn affiches creëerde Crouwel met de lineaal. Hij gebruikte een raster of ‘grid’, een techniek die hij bij Zwitserse collega’s had afgekeken. Zo kon hij snel en precies werken, wat aansloot bij de grote vraag van het museum. Het leverde hem de bijnamen ‘systeemgeneraal’ en ‘Mr. Gridnik’ op. De ‘Gridnik’ was het lettertype dat hij had ontworpen voor een nieuwe elektrische typemachine van Olivetti. Die typemachine kwam er nooit, want het computertijdperk brak aan. Daarom gebruikte Crouwel zijn ‘Gridnik’ voor de postzegels.

Trouw aan zijn principes

De waarde van zijn werk zit volgens Glazenburg in het feit dat hij al in de jaren vijftig werkte met schreefloze letters en heldere kleuren. “Hij is consequent trouw gebleven aan zijn principe van helderheid, ook al kreeg hij zeer felle kritiek.”

De geschiedenis lijkt die houding te belonen, want sinds de jaren negentig beleeft Crouwels werk een revival. Vooral jonge ontwerpers hebben grote belangstelling. “Zij zijn de verwarring van de computer voorbij”, verklaart Glazenburg.

“Daardoor kijken ze met andere ogen naar Crouwels ‘computer-achtige’ stijl, al is dat woord eigenlijk niet juist. ‘Computer-achtig’ impliceert iets repetitiefs. Maar het fascinerende is nou juist dat alles bij Crouwel uniek handwerk was.”

Crouwel trok zijn lijnen handmatig en kleurde vlakken zelf met verf in. Zijn werk zit daardoor vol met minieme variaties die het aantrekkelijker maken dan iets wat zo uit de printer rolt. “Ze hebben ooit een affiche van Crouwel op de computer proberen na te maken”, herinnert de conservator zich. “Een totale mislukking.”

Lees ook:
De invloed van Wim Crouwel op ons dagelijks drukwerk

Zijn creaties waren ogenschijnlijk zo gewoon, dat ze niemand opvielen. Maar Wim Crouwel gaf als vormgever een belangrijke aanzet tot het design waar Nederland nu beroemd om is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden