Hilversum

ArchitectuurHilversum

Willem Dudok bouwde een eeuw geleden al coronaproof woningen in Hilversum

HilversumBeeld

In Hilversum is het tekenpotlood van de ­architect zonder sterallures, Willem Dudok, verspreid maar volop aanwezig.

Je loopt zo voorbij aan zijn onopvallende graf op de Noorderbegraafplaats in Hilversum. Op de eenvoudige grafsteen staan alleen de namen van Willem Marinus Dudok (1884-1974) en Aletta Maria Dudok-Smit (1885-1960).

De laatste rustplaats van architect en stedenbouwkundige Willem Dudok en zijn vrouw Marietje ligt precies in het midden van de begraafplaats, die is ingericht met rechte paden en strakke vakken, omgeven door hagen en bomen. Die zorgen voor intimiteit in het geordende landschap, precies wat Dudok voor ogen stond toen hij deze begraafplaats eind jaren twintig ontwierp. Net zoals hij daar ook een sober graf wilde. Ster-allures had hij niet, ook al kreeg hij als enige Nederlandse ontwerper tot nu toe de Gold Medal of Honor van het American Institute of Architects met de eervolle toevoeging: ‘architect van de leefomgeving’.

Nassau School van Dudok, Hilversum Beeld
Nassau School van Dudok, HilversumBeeld

Dudok zette vanaf 1915 Hilversum internationaal op de kaart met zijn tuinstadwijken voor de arbeiders en middenklasse, met een imposant raadhuis en nog veel meer juweeltjes. Hij realiseerde daar maar liefst 75 projecten, de helft van zijn totale productie in Nederland: scholen, woningen, kantoren, bedrijfsgebouwen, (sport)parken en stadsuitbreidingen. De meeste bestaan nog en er wordt met liefde in gewoond, geleerd, gewerkt en gerecreëerd, laat architectuurfotograaf Iwan Baan zien in zijn onlangs verschenen fotoboek over Dudok. Dat zegt veel over de kwaliteit en houdbaarheid van zijn ontwerpen. Bij Dudok stonden de mensen centraal. Zijn streven was niet het maken van iconische bouwwerken, maar het scheppen van mooie plekken, verankerd in de omgeving. Mensen moeten in hun eigen buurt geluk, natuur en schoonheid vinden, was zijn ambitie. Dat klinkt honderd jaar later actueler dan ooit. Alleen zouden we nu spreken van ‘coronaproof’ ontwerpen.

Wie was Dudok?

Na de militaire academie houdt Willem Marinus Dudok (1884-1974) zich bezig met fortenbouw. In 1913 stapt hij over naar de dienst gemeentewerken in Leiden. Vanaf 1928 werkt hij als gemeentelijk architect in Hilversum. Andere bekende ontwerpen van zijn hand: het monument op de Afsluitdijk, de Utrechtse Stadsschouwburg, het kantoor van de Hoogovens en het Collège néerlandais in Parijs, dat veel weg heeft van het raadhuis in Hilversum.

Hij combineerde beste uit diverse stromingen

Met het fotoboek in de rugzak gaan we naar Hilversum, waar Dudok in 1926 ook zijn eigen woonhuis bouwde: Villa De Wikke aan de Utrechtseweg 71, genoemd naar een klimplant die aantrekkelijk is voor bijen en vlinders en daarmee bijdraagt aan de leefomgeving. Hij ontwierp ook de villa op nummer 69, omdat hij niet op een lelijk huis wilde uitkijken. Het zijn woonhuizen in zijn kenmerkende stijl, waarin hij het beste uit diverse stromingen combineerde, zoals het rationalisme van Berlage, de bakstenen en decoraties van de Amsterdamse School, de zakelijkheid van De Stijl en de daken en lange horizontale lijnen van Frank Lloyd Wright. Een ‘Dudok’ herken je onder meer aan gele bakstenen, hoge slanke schoorstenen, overstekende daken, torentjes, kleurrijke deuren en ramen in horizontale stroken.

Dudok, Hilversum Beeld
Dudok, HilversumBeeld

Zijn ontwerpen zijn zo verspreid dat ze niet in een dag aan te lopen zijn. Je hoeft ook niet alles te zien, maar de Bloemenbuurt mag je niet missen. De lijnen van Dudok’s tekenpotlood zijn er overal zichtbaar. Kersvers benoemd als directeur publieke werken moest hij betaalbare woningen realiseren voor de snel groeiende gemeente. In totaal ontwierp hij 29 gemeentelijke woningbouwcomplexen. De eerste sociale woningbouw verrees in de Bloemenbuurt: eenvoudige woningen, maar wel mooi, goed en hygiënisch. Door de afwisseling van open straten, besloten hofjes en pleintjes en poortgebouwen, met de toren van de Geraniumschool als ankerpunt, waan je je in een dorp met stadse allure.

Wandelroute

Het Dudok Architectuur Centrum organiseert rondwandelingen in Hilversum, maar vanwege corona nu niet. Wie zonder gids op pad wil: Op de site staan routes naar onder meer de Bloemenbuurt en langs de scholen van Dudok. Info: dudokarchitectuurcentrum.nl. Er is ook een Dudok-wandelroute (8 km) in Hilversum van de ANWB. 

Hij verplaatste zich in de belevingswereld van het kind

Scholen zijn in de woonbuurten van Dudok een belangrijk oriëntatiepunt, vaak met een hoge toren of schoorsteen. Alleen al voor die bijna twintig scholen zou je naar Hilversum kunnen gaan. Bij het ontwerpen verplaatste hij zich in de belevingswereld van het kind. Je zou zelf wel weer kind willen zijn als je zijn scholen ziet met lage ramen, beschutte speelpleinen, kleurrijke details of rieten kappen, zoals bij de Fabritius- en Ruysdaelschool. Fris en modern ogen ze, vooral de kleuterscholen. Ze zijn laag, want kleuterbenen moeten geen trappen lopen, vond Dudok. De Catharina van Rennesschool heeft sprookjesachtige details. De toren van de Nienke van Hichtumschool lijkt op een duiventil, met nestkasten en landingspalen. Dudok bedacht ook de ‘huppelwaranda’, waar kleuters beschut en veilig buiten kunnen spelen. De muren gaf hij rondingen in plaats van scherpe hoeken.

null Beeld
Beeld

Om het raadhuis, zijn meesterwerk, kun je niet heen. Daar raak je nooit op uit­gekeken, maar we zijn vooral nieuwsgierig naar zijn minder bekende bouwwerken, zoals de zand- en zoutbunker, die magnifiek verankerd is in het talud van de oude Gooische Vaart. Nooit geweten dat hij ook een hertenstal ontwierp: onmiskenbaar een ‘Dudok’ met zijn zware rieten kap, ronde raam en rode deur. Het C&A- gebouw geldt als een van de mooiste naoorlogse winkels in Hilversum, maar het wordt verbouwd en oogt zo deplorabel dat we snel doorlopen. Dan is het nog een stevige tippel naar het Kamrad, zijn laatste gemeentelijke woningcomplex (1959-1964). Het ziet er doorsnee uit met hoge bouwblokken, afgewisseld met laagbouw. Het bijzondere is dat de zeven bouwclusters als de tanden van een kamrad de heide in steken. Dichter op de natuur kun je niet wonen. Op zo’n plek zou al gauw een villawijk verrijzen, maar Dudok vond dat iedereen, arm en rijk, recht had op een mooie leefomgeving.

We eindigen bij het Laapersveld (1919-1920). Als oplossing van de wateroverlast in dit laag gelegen deel ontwierp Dudok een waterbekken met pompgemaal, dat hij samen met plantsoenmeester J. H. Meijer vormgaf als een glooiend wandelpark met vijver, waar mensen dichtbij huis de natuur kunnen ervaren. Na honderd jaar blijkt Dudok’s oase urgenter dan ooit. 

Dudok by Iwan Baan Beeld
Dudok by Iwan BaanBeeld

Dudok by Iwan Baan

Architectuurfotograaf Iwan Baan (1975) maakte in opdracht van het Dudok Architectuur Centrum een fotoboek over het werk van Dudok, vanaf de straat en vanuit de lucht gezien. De teksten zijn van architectuurhistoricus Lara Voerman. Voor Baan, die over de hele wereld werkt en vaak grote gebouwen en projecten fotografeert, was het Dudok-boek een terugkeer naar zijn middelbare schooltijd in Hilversum. “Het was heel leuk daar naar terug te gaan. Bestaande boeken over Dudok tonen vaak heel strak de architectuur. Ik wilde juist laten zien hoe zijn werk een plek heeft gevonden in het dagelijkse leven, ook nu nog. Zijn woningbouwprojecten stammen uit een tijd dat er veel behoefte was aan betaalbare huizen. Zijn wijken zijn heel ruim opgezet, met veel groen. Heel prettige plekken om te verblijven. Dat heeft zeker invloed op hoe mensen zich ontwikkelen.”

Dudok by Iwan Baan
nai010 uitgevers;
376 blz. € 39,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden