Review

Wilhelm II was jaloers op de Britten

Twee historici bogen zich over hetzelfde thema: hoe drie Europese vorsten bij de Eerste Wereldoorlog betrokken raakten.

Hoe was de miljoenenslachting van de Eerste Wereldoorlog mogelijk? Twee Engelse boeken zoomen in op drie vorstelijke neven die voor en tijdens de oorlog nog aanzienlijke invloed hadden: tsaar Nicolaas II van Rusland, keizer Wilhelm II van Duitsland en koning George V, symbool van het Britse wereldrijk. Willy en Georgie waren als kleinzonen van de Engelse koningin Victoria volle neven, Nicky was een aangetrouwde neef via een kleindochter van Victoria.

In ’De koning, de keizer en de tsaar’ vertelt Catrine Clay aan de hand van deels ongepubliceerde brieven en dagboekfragmenten van de drie neven een levendig verhaal, waarin persoonlijke verhoudingen verweven zijn met wereldpolitiek. Het is een kroniek van geboorten, logeerpartijen, familiefeestjes, trouwpartijen en staatsbezoeken, die aanvankelijk de vrede in Europa leken te dienen, maar ten slotte ontaardden in een nachtmerrie.

Miranda Carter volgt in het meer recente ’De ondergang van het oude Europa’ het omgekeerde procedé: zij neemt de internationale politiek als uitgangspunt en vertelt binnen dat raamwerk de familiegeschiedenis, die voor een groot deel op dezelfde bronnen is gebaseerd, vaak met dezelfde citaten.

Catrine Clay voltooide haar werk in 2004 en de Nederlandse vertaling verscheen in 2007. Het boek van Miranda Carter verscheen vorig jaar in Engeland en dit jaar in Nederland. Carter zegt onafhankelijk van Clay bijna gelijktijdig op hetzelfde idee gekomen te zijn. Ze moest haar werk enige tijd onderbreken vanwege zwangerschap. Toen Clay’s boek verscheen, besloot ze het niet te lezen om zich niet te laten beïnvloeden. Daarom heeft ze naar eigen zeggen in de literatuurlijst en de noten geen melding gemaakt van het boek.

Hoewel Carters boek breder van opzet en ook iets dikker is, lopen veel hoofdstukken toch min of meer parallel. Beide beginnen met de geboorte van Wilhelm II en zijn bij de bevalling gehavende armpje, en eindigen allebei met de moord op de tsaar, de ballingschap van de keizer in Nederland en de zegepraal van de koning op het balkon van Buckingham Palace.

Zowel Clay als Carter laten zien dat de macht van de vorsten beperkt was: in Engeland door de parlementaire democratie, in Duitsland door de oude aristocratie, het leger en een weliswaar ondergeschikt maar niet machteloos kabinet, en in Rusland door de revolutionaire krachten die in 1905 losbraken en in 1917 het regime omverwierpen.

Terwijl de zwakke Nicolaas ondanks zijn autocratische machtspositie de speelbal was van zijn ministers en generaals, en George binnen het raam van de constitutionele monarchie niet veel kwaad kon, was keizer en opperbevelhebber Wilhelm in het ondoorzichtige Duitse bestel wel een belangrijke speler. Hij had dubbele gevoelens tegenover Engeland: enerzijds was hij anglofiel (Victoria stierf in zijn armen), anderzijds voelde hij zich vernederd door zijn Engelse familie en werd hij verteerd door jaloezie jegens het Britse imperium met zijn uitgestrekte koloniën. Die afgunst was de motor achter de opbouw van een Duitse vloot, die Engeland – toch al beducht voor de snel groeiende Duitse economie – als een bedreiging zag.

Vooral Carter komt tot de conclusie dat Wilhelm II medeverantwoordelijk was voor het uitbreken van de oorlog. Ook als je de reactionaire nationalisten en de oorlogszuchtige generaals als belangrijkste aanstichters ziet, blijft het feit dat Wilhelm de omstandigheden creëerde dan wel liet voortbestaan die deze oorlog mogelijk maakten. Dat deze medeplichtige aan de oorlog tot zijn dood in 1941 asiel kon genieten in Nederland, was Frankrijk, Engeland en België dan ook een doorn in het oog.

Correctie

Rectificatie / gerectificeerd

Bij een recensie in de Boekenbijlage van zaterdag over de ’drie vorstelijke neven’ die betrokken waren bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, is een onjuiste foto geplaatst. Daarop staat niet het portret van keizer Wilhelm II van Duitsland, maar dat van zijn grootvader, keizer Wilhelm I van Duitsland. In het onderschrift wordt deze aangeduid als de ’Duitse koning Wilhelm’. Wilhelm I was koning van Pruisen en werd in 1871 na de totstandkoming van de Duitse eenheid tevens keizer van Duitsland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden