Review

WILDE PLANTEN fleuren de buurt op

Arie Koster: Vademecum wilde planten. Met determineertabellen en aanwijzingen voor groenbeheer. Uitg. Schuyt en Co, Haarlem. Paperback, 272 blz., f 39,50.

Planten, maar vooral dieren verlevendigen de omgeving en zorgen ervoor dat in de directe omgeving van het huis veel te beleven valt. Denk daarbij niet alleen aan vogels, maar bijvoorbeeld ook aan al die kleine kleurige spannertjes die op zomeravonden op het licht afgekomen het huis binnenvliegen door open ramen en tuindeuren.

Gelukkig gaan steeds meer gemeenten over tot het zogenaamde ecologisch groenbeheer. Dat lijkt op het principe: “Als je ze niet kunt verslaan, kun je er beter goede maatjes mee worden.” Van huis uit komen allerlei 'onkruiden' voor in plantsoenen en gazons die - tegenwoordig gelukkig steeds minder - met vergif worden bestreden. Dat beheer kost veel geld, helpt maar voor korte tijd en is slecht voor het milieu. Terecht komt daartegen steeds meer weerstand uit de burgerij.

In het ecologisch beheer wordt onkruid in het openbaar groen minder bestreden, de groei van mooie wilde planten worden bewust bevorderd, vaak door ze te planten of uit te zaaien, exotische houtgewassen worden meer en meer vervangen door inheemse struiken en bomen. Er wordt anders gewerkt dan vroeger. Door op bepaalde manieren in bepaalde tijden te maaien bestrijd je ongewenste plantesoorten en bevorder je de groei van gewenste, bijvoorbeeld. Iedere vorm van beheer zal bepaalde soorten bevoordelen en andere juist laten verdwijnen.

Voor de groendiensten is zulk beheer misschien niet goedkoper, maar zeker niet duurder. Veel gemeentelijke groendiensten willen wel, maar een knelpunt daarbij is dat de kennis ontbreekt. Veelal hebben de groenbeheerders een traditionele opleiding gehad die nauwelijks ecologie omvatte. Ondanks de goede wil vielen daardoor bij ecologische experimenten de esthetische kwaliteiten van het groen vaak bitter tegen.

Praktijk

“Beheermaatregelen moeten worden afgestemd op natuurlijke processen en de te verwachten natuurontwikkelingen. Dit lukt alleen als de beheerder de te beheren plantesoorten kent,” zegt Arie Koster van de Wageningse Adviesgroep Vegetatiebeheer. Hij heeft belangrijk bijgedragen aan het oplossen van de kennisleemte met zijn laatste boek 'Vademecum wilde planten'. Koster is geen theoreticus, maar een man van de praktijk. Dat heeft hij al eerder bewezen met het boek 'Natuurlijker Groenbeheer in Nederlandse Gemeenten', dat hij drie jaar geleden samen met Mariette Claringbould schreef. Daarin gaat het uitdrukkelijk niet om heemtuinen en -parken, maar om het andere stedelijke groen zoals plantsoenen, oevers van sierwateren, groenstroken en grasvelden.

Ook het vademecum is niet direct voor heemtuinbeheerders bedoeld, maar voor de beheerders van het andere openbare groen. Het groen overigens waar we allemaal als burger mee te maken hebben. Willen we een gladgeschoren gazon met perkjes met reukloze rozestruiken? Of zien we liever grasvelden met krokussen in het voorjaar, pinksterbloemen met Koninginnedag en margrieten in de zomer? Lisdodden, zwanebloemen en pijlkruid langs de oevers van de gemeentevijvers in plaats van beschoeiingen van tropisch hardhout, waar te water geraakte egels niet tegen op kunnen en verdrinken?

Kosters vademecum bevat niet minder dan 530 soorten wilde planten, die redelijk algemeen in ons land voorkomen. Het zegt iets over de grond, als je bepaalde wilde plantesoorten ergens aantreft, zelfs iets over verleden, heden en toekomst van het terrein. Andersom geldt dat op een bepaald terrein alleen plantesoorten kunnen aarden die zich daar thuisvoelen. Je moet dus eerst de naam kennen om te weten wat je met de plant kunt doen. Herkenning is voor de meeste traditioneel opgeleide groenbeheerders een knelpunt. Daar zijn flora's voor, maar het determineren daarmee is niet ieders werk. Koster komt de gebruiker van het vademecum tegemoet door tabellen te maken, die door IVN-ers in het veld op bruikbaarheid zijn getoetst. Bij de herkenning helpen 320 kleurenfoto's en een flink aantal tekeningen. In de tekst wordt naar deze afbeeldingen verwezen, andersom helaas niet.

Koster heeft het vademecum zo simpel mogelijk gehouden. In de inleiding bespreekt hij verschillende milieus die in de stedelijke omgeving voorkomen en hun betekenis voor bewoners, gebruikers, flora en fauna, maar de hoofdmoot van zijn boek is het overzicht van de soorten. Koster koos de soorten op basis van ruim tien jaar onderzoek van vegetaties in stedelijke en industriele landschappen. Van elke plantesoort wordt kort aangegeven wat haar milieu is, wat de beste wijze van beheer en toepassing is, wat haar voorkomen is in Nederland, welke betekenis ze heeft voor welke dieren. Daarbij komen nog wat aanvullende kenmerken, zoals bloeitijd, bloemkleur, hoogte, een- of tweejarig of overblijvende plant.

De groeiplaats van de plant en het daaruit voortvloeiende beheer is het uitgangspunt in het praktische hoofdstuk waarin een groot aantal planten in groepen is ingedeeld, die in de praktijk op dezelfde manier worden beheerd. Dat maakt het werken op grote schaal eenvoudiger.

Handleiding

Het boek is in de eerste plaats een handleiding en naslagwerk voor de beheerder van gemeentelijk groen, dat doorgaans grootschaliger is dan de particuliere tuin en daarom meer en andere mogelijkheden biedt. Een boek voor groenbeheerders om altijd bij de hand te hebben, maar toch ook van belang voor particulieren die niet zo maar af en toe een wild plantje in de tuin willen hebben, maar serieus met wilde planten willen tuinieren. Ik kan uit eigen ervaring zeggen hoe leuk dat is. En dat niet alleen: “Indien we bedenken dat tuinen een belangrijk deel van stedelijk groen uitmaken, ligt er ook voor de particuliere tuinbezitter een schone taak om de ecologische kwaliteit van zijn woonomgeving te verbeteren,” zegt Arie Koster terecht. De soorten in zijn boek zijn bijna allemaal aangeplant, verwilderd of wild in tuinen aan te treffen.

In dit verband is aardig dat Koster adviseert in kleine plantsoenen en dus ook in tuinen waar vogels en zoogdieren kunnen ontbreken, uit te gaan van insektenbeheer. Een vochtig hooilandje in een park of een tuintje van maar een paar vierkante meter in de zon kan een schat aan insekten bevatten. Aan de hand daarvan geeft hij aan welke mogelijkheden er zijn om variaties in het milieu aan te brengen. Variaties die in veel gevallen ook positief uitwerken voor heel andere diergroepen.

NATUUR DEZE WEEK

Vanmorgen werkt de Knotgroep Uithoorn van 9 uur tot 13.30 uur aan het Zijdelmeer. Gestart wordt vanuit Zeilmakerij Burggraaf, Boterdijk 12 in De Kwakel. Voor koffie, soep, gereedschap en werkhandschoenen wordt gezorgd. Men moet zelf mok en lepel meenemen. Trek passende kleding, laarzen of stevige schoenen aan. - Net zo iets doet het IVN Lochem vanmorgen aan de Muldersweg bij de Maandagdijk in Barchem. Vanaf 9 uur worden de houtsingels onder handen genomen. Alle hulp, jong en oud, is welkom. Alleen komen kijken mag ook. - Publieksactiviteiten van het IVN: vandaag ochtendwandeling in duingebied Meijendel bij Wassenaar, om 11 uur van het bezoekerscentrum; morgen ochtendwandeling in De Uithof in Den Haag, om 10 uur van Lozerlaan hoek Hengelolaan; speuren naar sporen in Eibergen, om 14 uur Kerkloolaan (richting Rekken en bij Kerkloo rechts); De Horsten in Wassenaar, om 14 uur van Papeweg (toegang kost f 1.50 p.p.); woensdag ochtendwandeling in Backershagen en De Wiltzanck, om 10 uur van parkeerplaats Menkenfabriek in Den Haag. - Tot en met 13 maart staat in het bezoekerscentrum De Grevelingen bij Ouddorp een tentoonstelling over watervogels, vooral ganzen en eenden, die in het Grevelingenmeer en het Deltagebied overwinteren. Tegelijkertijd is er een fototentoonstelling te zien van Henk Zweers en Gertjan de Zoete van watervogels en andere natuuronderwerpen. Dagelijks open van 12 tot 17 uur, behalve 's maandags. - Van 1 tot 5 maart zal in het natuurreservaat de Weerribben van Staatsbosbeheer In Noordwest Overijssel natuur- en landschapsbeheer worden gedaan door jongeren. Voor dit werkkamp, dat wordt begeleid door leden van de Werkgroep van Kampbegeleiders van het IVN, kun je je nog opgeven bij Renske van der Slikke, Reigershofhoek 122, 7546 KM Enschede, 053-776164, die je ook over alles kan informeren.

EN VERDER

In de vroege morgen zingen overal druk de zanglijsters, de winterkoningen, de heggemussen, de pimpel- en de koolmezen. Merels zingen het drukst in de vallende avond. - In het nachtelijk duister klinkt in de lucht vaak een heen en weer bewegend trompetterend geluid. Dat doet de mannetjesmeerkoet boven zijn territorium. - De futen, die de hele winter in de stadsgrachten verbleven, hebben helemaal uitgegroeide sierveren aan de kop: brede roodbruine bakkebaarden en een donkere tweehoornige kuif. In dit voorjaarskleed baltsen ze met spectaculaire dansen, waarbij ze in hun volle lengte uit het water oprijzen. Deze week gezien in een Haagse gracht, waar zelfs wat ijs in lag. - Ik zag deze week al twee kokmeeuwen met een bijna helemaal donkere kop. - Verscheidene hazelaars, die in het begin van het jaar in bloei kwamen, bloeien al uit. De grond onder de struiken ligt bezaaid met verdorde meeldraadkatjes. - De grauwe populier, een veel aangeplante kruising tussen de abeel en de zwarte populier, bloeit met grijswollige katjes. De dikke meeldraadkatjes hebben wijnrode helmknoppen, waar lichtgeel stuifmeel uit waait. De stamperkatjes zijn dunner en minder weelderig behaard. - Aan een Amsterdamse gracht bloeit sinds een week het groot hoefblad met roze bloemen in trossen tussen het nog kleine blad, dat net de grond uit komt. - Het klein hoefblad staat in volle bloei op onbebouwde terreinen in de stad en op overhoop gehaalde bermen, vooral waar klei in de grond zit. - Van het speenkruid komen ook steeds meer planten in bloei in vochtige bossen, aan beschutte slootkanten en op zonnig gelegen dijkhellingen. - De dikke groene neuzen van de Siberische sterhyacint gaan open en laten de blauwe bloemknoppen zien, die open zullen gaan, zodra het wat warmer wordt. - Vlak voor de inval van de koude zag ik de eerste honingbijen op de bloemen van winterakoniet en sneeuwklokje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden