Interview Vanja Rukavina

‘Wie maar één taal leert, leeft met oogkleppen op’

Vanja Rukavina in zijn voorstelling ‘LANGUAGE’, waarin ook het Japans een belangrijke rol heeft. Beeld Sanne Peper

Acteur Vanja Rukavina is een wonder van meertaligheid. Elke taal opent nieuwe perspectieven, vertelt hij in zijn jongste solovoorstelling.

In zijn eentje vormt hij een soort Toren van Babel. Houd u vast: van oorsprong spreekt acteur Vanja Rukavina (29) vloeiend Bosnisch, maar zijn Nederlands is inmiddels beter omdat hij al op zijn derde met zijn ouders hierheen vluchtte. Hij leert ook al acht jaar Japans, uit persoonlijke fascinatie. Sinds kort heeft hij bovendien een Koreaanse vrouw met wie hij Engels praat – al spreekt hij ook Koreaans op het niveau van een zesjarig kind.

Rukavina, een freelance-acteur en theatermaker die onder meer schitterde in ‘The Nation’, heeft zijn talige gespletenheid nu verwerkt tot een zelfgeschreven solovoorstelling. ‘LANGUAGE’ ging gisteren in première in Het Nationale Theater in Den Haag. Het is een verrassend college over de wonderlijkheid van taal, maar ook over de verborgen macht ervan. Taal, doceert de acteur, is een instrument dat ons denken en onze blik stuurt zonder dat we het in de gaten hebben.

De voorstelling is jou op het lijf geschreven...

“Het onderwerp staat inderdaad dicht bij me. Ik ben tweetalig opgevoed: Bosnisch en Nederlands. Sinds mijn jeugd ben ik al met taal bezig. Je merkt dan dat je sommige dingen niet goed in de andere taal kunt uitdrukken. Subtiele grapjes bijvoorbeeld, of juist een serieuze toon. Als je iets letterlijk vertaalt, gaan zulke nuances vaak verloren. Woorden één-op-één vertalen is niet zo moeilijk, maar de gevoelsmatige betekenis...

Wat vind je zo leuk aan het leren van Japans?

“De liefde voor het Japans is bij mij begonnen met manga’s en anime. Die vond ik zo mooi dat ik de Japanse cultuur beter wilde begrijpen. Voor mijn privélessen Japans moet ik niet alleen rijtjes en woorden stampen, maar leer ik ook de andere cultuur doorgronden. Dat verruimt je perspectief. Het grappige is dat je ook kritischer naar je eigen taal en cultuur gaat kijken. In het Japans hebben zelfstandige naamwoorden bijvoorbeeld geen meervoudsvorm. Waarom bij ons dan wel? Als je ‘bomen’ hoort, weet je alleen dat het over meer dan één boom gaat. Maar of het er twee zijn, of honderd, of een bos vol, dat moet je er nog steeds apart bij vertellen. Meervoud voegt dus vrijwel niets toe.”

Heb je veel misverstanden meegemaakt, met al die verschillende talen om je heen?

“Als kind heb ik thuis in het Bosnisch flink leren schelden. Stoot je je teen, dan zeg je al snel ‘Ik neuk je moeder’, of erger. Dat heeft in het Bosnisch niet de zwaarte die het in het Nederlands zou hebben. Toen ik het letterlijk zo in het Nederlands ging gebruiken, reageerden mensen geschokt. Hier vloek je anders, merk je dan.

“Nog zo’n ervaring had ik in Japan. Dat land kent een sterk ontwikkelde beleefdheidscultuur. In de taal is die beleefdheid op allerlei niveaus verankerd. Het is erg complex. Ik ben weleens uitgelachen door Japanse vrienden omdat ik te formeel met hen sprak. Het omgekeerde gebeurt ook: dan benader je iemand op straat, heel netjes, en dan is die persoon beledigd omdat je niet genoeg respect hebt getoond.”

Vanja Rukavina: Ik ben tweetalig opgevoed, Bosnisch en Nederlands. Sinds mijn jeugd ben ik al met taal bezig. Beeld Sanne Peper

Op welke manier stuurt de Japanse taal je blik?

“Als ik in Japan ergens een kaartje ging kopen, moest ik me direct afvragen hoe beleefd en nederig ik me diende op te stellen. De beleefdheid zit verpakt in de grammatica, bijvoorbeeld in werkwoordsvormen. Je móet dus een keuze maken. Zo dwingt de taal je om te denken in sociale verhoudingen en hiërarchie. In het Nederlands kennen we het verschil tussen ‘u’ en ‘jij’, maar dat is het wel zo’n beetje.”

Maar de taal komt voort uit de cultuur. Is het niet eerder de cultuur die ons denken beïnvloedt?

“Daar woedt een wetenschappelijk debat over. Volgens het ene kamp beïnvloedt taal ons denken en gedrag, volgens het andere kamp is dat niet bewezen en zijn de verschillen cultureel bepaald. Ik heb me grondig ingelezen. Bij de Universiteit Leiden heb ik uitgebreid met taalkundigen gesproken. Zelf ben ik ervan overtuigd geraakt dat taal wel degelijk sturend werkt. Neem het Engelse woord siblings. Dat kunnen broers of zussen zijn. Het Nederlands heeft geen neutraal woord; wij moeten het geslacht benoemen. Dat heeft invloed op hoe je kijkt. Nog zo’n voorbeeld: Russen zijn beter in het onderscheiden van licht- en donkerblauw dan andere mensen. Dat komt doordat het Russisch voor die twee kleuren een heel verschillend woord heeft. Taal dóet iets met je. Het programmeert je brein.”

In de voorstelling ga je tekeer tegen de dominantie van het Engels. Waarom?

“Om te beginnen omdat het een misverstand is dat Engels een wereldtaal zou zijn. Slechts 20 procent van de aardbewoners spreekt het; 80 procent niet. Engels is helaas wel de taal van de diplomatie geworden, en van de technologie en het internet. Als je googelt op Oeganda, vind je meer artikelen over dat land in het Engels dan in het Oegandees. De wereld neemt daardoor met een westerse bril kennis van dat land. Dat vind ik gevaarlijk. Eén taal betekent één cultuur, één perspectief; je kijkt met oogkleppen op. Daarom is het nodig dat mensen meer talen leren, juist ook niet-westerse talen. Het kost tijd, maar het is de moeite waard.”

Moeite, zeg dat wel, met dat onmogelijke ­Japanse karakterschrift...

“Die karakters zijn een crime om te leren, maar ik ben er helemaal weg van. Een gemiddelde Japanner moet er twee- tot drieduizend kennen. Elk karakter kan meerdere dingen ­betekenen, afhankelijk van de context. Dat maakt het heel poëtisch. In Japan is al vaak ­geopperd om de tekens af te schaffen en over te stappen op een alfabet. Maar dat willen ze toch niet, en dat begrijp ik. Die karakters vormen een beeldtaal. Als je eraan gewend bent, zie je in één oogopslag wat ze betekenen.

Net als pictogrammen voor de trein of taxi.

“Ze zijn ook vrij universeel. Ik spreek geen Chinees, maar in China kon ik moeiteloos de apotheek vinden omdat ik het teken voor ‘medicijn’ herkende. Dankzij de karakters voor ‘hoofd’ en ‘pijn’ kon ik bovendien uitleggen wat ik nodig had, ook al kon ik het niet uitspreken.”

Contact, is dat het mooiste wat een extra taal oplevert?

“Absoluut. Je hoort vaak dat Japanners net robots zijn, emotieloos. Dat ergert me. Het zijn de meest gastvrije mensen die ik ken. Als ik met mijn hakkelige Japans aankwam, reageerden ze superblij en verrast, alleen al omdat ik moeite voor ze deed. Maar je moet wel eerst door de taalbarrière heen, want in Japan spreekt bijna niemand Engels. Kortom, hoe meer talen je spreekt, hoe meer de wereld voor je opengaat.”

‘LANGUAGE’ toert de komende weken en in mei 2020 door het land.  Zie: www.hnt.nl/language

Lees ook:

Theatercolleges zijn in de mode. Dit vinden onze recensenten ervan.

Een college was vroeger iets waar je liever bij wegbleef. Maar in de theaters trekken ze opeens volle zalen. Wordt het daarmee ook theater? Trouw bespreekt vijf theatercolleges. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden