Wie LINDA. kent, kent de samenleving

Beeld LINDA.

Wie Nederland echt wil leren kennen, moet het blad LINDA. openslaan, ontdekte historicus en journalist Chris van der Heijden tot zijn schrik. In zijn nieuwe boek beschrijft hij hoe het komt dat woorden, feiten en intellectuelen plaatsmaken voor foto's, emoties en BN'ers.

Hij knipperde nog eens met zijn ogen. Ja, concludeerde historicus en journalist Chris van der Heijden (62), hij had het goed gezien. Zijn hoogopgeleide vriendin, bekend om haar goede smaak, haalde tijdens een vakantie geen Vrij Nederland of NRC uit haar koffer, maar een LINDA. Hier, op een zonnig terras, bladerde ze het maandblad met zichtbaar plezier door, zonder enige vorm van gêne.

Deze ervaring in 2010 zette hem zo aan het denken dat hij op Marktplaats twee vouwkratten vol LINDA.'s afrekende. Honderd glossy's met steevast Linda de Mol op de cover, in thema uitgedost als stoute zuster, bejaarde of slachtoffer van huiselijk geweld. Met zijn vaak gewaagde onderwerpen, overdaad aan BN'ers en vele advertorials bepaald geen blad dat paste bij wat in zijn snobistische wereld als verantwoorde lectuur gold. 

LINDA. na LINDA. liet Van der Heijden door zijn vingers glijden. Het resultaat van zijn studie ligt nu op zijn eettafel in het Noord-Hollandse Kortenhoef: 'Spiegelzaal van onze tijd, LINDA. en de Nederlandse samenleving'; het boek verschijnt vandaag. Van der Heijden probeert daarin vanuit een cultuurhistorisch perspectief chocola te maken van de verwarring die zich na die zonnige middag meester van hem maakte.

Kwaliteit en rommel

Van der Heijden groeide op binnen de 'intellectuele elite', een relatief klein clubje die mensen die Proust lazen, het NRC en Montaigne. "Niemand zei het hardop, maar er was een onuitgesproken hiërarchie, met aan de top een groepje van gestudeerde mensen, die absoluut niet met De Telegraaf of vrouwenbladen wilde worden gezien. Je had goed en slecht, en in mijn omgeving bestond geen twijfel over wat kwaliteit was en wat rommel."

Wat door de ballotagecommissie kwam? Verslagen met aandacht voor de publieke zaak, vanuit een afstandelijk perspectief geschreven artikelen vol feiten over politiek, economie en maatschappij.

Hard nieuws. Het woord stond voorop, afbeeldingen waren bijzaak.

"Maar die wereld, die cultuur waarin ik ben opgegroeid, bestaat niet meer", besefte Van der Heijden zich die zomer, zeven jaar geleden.

"Tot mijn eigen ontsteltenis en ongemak ontdekte ik dat de journalistiek, en daarmee de samenleving, totaal op zijn kop staat. Wat ik kende als slecht, is dat niet meer, en andersom. De verhoudingen tussen de elitaire voorkeur en populaire belangstelling blijken, met name door de groei van het internet, rigoureus veranderd."

Het wereldwijde web heeft de samenleving geëgaliseerd, gedemocratiseerd. "Eenieder bepaalt tegenwoordig zelf wat hij leest, kijkt of luistert, de moraal van de elite is gekrompen. Op internet heeft iedereen zijn eigen medium, de meerderheid heeft de macht. En de massa kiest voor de zogenaamde 'zachte' journalistiek, die de nadruk legt op de menselijke, persoonlijke en emotionele kant van het nieuws."

De samenleving is ver-LINDA't. "Ik ontdekte dat die observaties die mijn wereld zo deden wankelen, samenkomen in dat succesvolle tijdschrift. LINDA. geeft de verschuiving van wereldbeeld, mentaliteit en cultuur heel duidelijk weer, het blad is als een spiegelzaal van de maatschappij. Met de LINDA. in de hand besloot ik een poging te wagen om die nieuwe realiteit in kaart te brengen en te verankeren in de geschiedenis."

Wat zag u, toen u rondkeek in de spiegels?

"Consumptiedrang, celebrity culture, verlangen naar authenticiteit, seksualiteit, morele vrijblijvendheid - het is een greep uit de vele onderwerpen die in het boek ter sprake komen. Thema's die allemaal met elkaar samenhangen. Ja, het is een ingewikkeld essay, slechts een eerste aanzet tot het onderzoeken naar deze complexe ontwikkeling. Toch heb ik een aantal verschijnselen wel degelijk handen en voeten kunnen geven.

"Een van de eerste dingen die mij opvielen in de LINDA. waren de vele plaatjes. Grof geschat bestaat zo'n zeventig procent van het blad uit foto's, vormgeving, functioneel wit. Het woord is zwaar onderschikt aan het beeld. En nu ik erop let, zie ik dat de letters van het alfabet overal worden verdrongen door een mix van woord, beeld en geluid. Ook in kwaliteitskranten en -bladen, sla ze maar eens open.

"We leven in een plaatjeswereld. Dat heeft invloed. Ook op mij. Ooit een boekenwurm, lees ik nu sneller, korter en gehaaster. Ik kijk ook meer. Daardoor ben ik minder creatief geworden. Beelden hoef ik immers niet meer in mijn hoofd te vormen, ze zijn er al. Ik ben wat lui geworden. En het gros van de bevolking met mij. De meeste mensen willen achteroverleunen en geëntertaind worden, zijn in mindere mate intrinsiek geïnteresseerd in diepgravende nieuwsanalyses over economie, politiek en andere onderwerpen uit de publieke sector. En nu de meerderheid heerst en regeert, schrijven ook mijn vertrouwde kranten en tijdschriften over genieten, mode, eten, BN'ers reizen en spiritualiteit.

"Onze gezamenlijke belangstelling is verschoven naar de persoonlijke zaak, en naar het individu. Want om terug te keren naar de plaatjes, in de LINDA. siert Linda de Mol altijd zelf de cover. Ook dat raakt aan een dominant verschijnsel dat ik overal in onze samenleving terugzie: personalisatie. Waar een journalist een economisch krantenbericht twintig jaar geleden begon met een reeks aan cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek, gaat hij nu naar Miep uit Meppel, voor een persoonlijk perspectief op de verschraling van de bijstand.

"Geen wonder dat in de editorials van De Mol geen woord zo vaak voorkomt als het woordje 'ik'. We leven in een 'ik-tijdperk', een maatschappij waarin het individu centraal staat. Het draait om jezelf zijn, om zelfstandigheid, om eigenheid. In onze samenleving gaat het niet meer om wat je doet en wat je zegt, maar hoe je het doet en hoe je het zegt. Om authenticiteit en om emotie."

Bedoelt u te zeggen dat de maatschappij oppervlakkiger is geworden?

"Nee hoor, dat snobisme heb ik achter me gelaten. Of die door mij ontrafelde veranderingen erg of gevaarlijk zijn vind ik ook niet interessant. Het boeit me enkel en alleen dat die ontwikkelingen aan de gang zijn. Bovendien is de ver-LINDA'ing van de samenleving in wezen goed nieuws, heb ik ondervonden. Denkend vanuit grote historische lijnen, betekent het dat het goed gaat met Nederland. De koerswijziging van harde naar zachte journalistiek geeft aan dat onze samenleving grotendeels gemaakt is. Ik zal niet zeggen volmaakt, zeker niet, maar wel bijna af."

Wat bedoelt u daarmee?

"Neem bijvoorbeeld de jaren zestig en zeventig. Dat waren in maatschappelijk en politiek opzicht woelige decennia. De bevolking eiste verandering. 'We moeten vooruit, verdomme!' Maar inmiddels heerst dat sentiment bij bijna niemand meer. Nogmaals, er kunnen nog een heleboel dingen beter, maar eigenlijk leven we in een ongekend fantastische tijd, historisch gezien. Vrijwel niemand voelt de drang om de barricaden op te gaan. Heerlijk.

"Maar die luxe brengt ook worstelingen met zich mee, die LINDA. prachtig symboliseert. Want wanneer alles goed gaat en mogelijk is, lijkt het leven maakbaar. Kijk naar Linda de Mol zelf, zij is daar een voorbeeld van. Een selfmade woman, uit een doorsnee gezin. Een gewone, niet eens zo heel knappe Hollandse vrouw, die haar succes helemaal aan zichzelf te danken heeft.

"Je hebt je geluk zelf in de hand, en in deze vette jaren zijn we verplicht om te genieten. LINDA. staat niet voor niets vol met woordjes als 'heerlijk', 'gelukkig', 'lekker', 'leuk' en 'lachen'. Je mag heus best even simmen, maar zeker niet te lang. 'Gewoon lekker genieten'. Herken je het?"

Is uw zoektocht ten einde gekomen? Begrijpt u nu waarom uw vriendin de LINDA. las, zeven jaar geleden, zo open en bloot op uw terras?

"Om met Mulisch te spreken: hoe meer ik ervan weet, hoe groter het raadsel. Ik heb niet ieder aspect van LINDA. even uitvoerig kunnen bekijken. Dit is het het boek waar ik van alle boeken die ik op mijn naam staan het meest van heb opgestoken. Of ik zelf een abonnement heb genomen? Ik heb er voorlopig genoeg gelezen."

Spiegelzaal van onze tijd, LINDA. en de Nederlandse samenleving. Chris van der Heijden. Uitgeverij Atlas Contact. 272 blz. € 19,99.

Beeld RV

Historicus

Chris van der Heijden (Leiden, 18 oktober 1954) studeerde geschiedenis aan de Universiteit Utrecht (UU). Vanaf eind jaren zeventig schrijft hij geregeld voor kranten en bladen als Vrij Nederland, NRC Handelsblad, en De Groene Amsterdammer. Ook werkte hij als programmamaker voor onder andere de KRO, de NOS en de VPRO. In 2011 promoveerde Van der Heijden op zijn studie 'Dat nooit meer. De nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Nederland' aan de Universiteit van Amsterdam. Over die periode, en enkele andere, schreef hij als historicus een twintigtal boeken, met als meest bekende 'Grijs Verleden'. Van der Heijden geeft les aan de Utrechtse School voor Journalistiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden