Wie is die wat afwezig kijkende dame met de gele hoed?

Beeld Michel Claus

Leo Gestel (1881-1941) schilderde steeds in een andere stijl, maar vrouwen waren een constante factor. In Bergen is nu een tentoonstelling rond één schilderij dat Gestel in 1913 maakte van een onbekende vrouw.

De vrouw met de gele hoed lijkt wat afwezig. Haar blauwe ogen staren in de verte, haar linkerhand ondersteunt haar hoofd. Van de rest van haar uiterlijk zien we weinig: ze is omringd door groen met roze, blauwe en paarse bloemen.

Wie is zij, waarom zou Gestel haar hebben geschilderd? En waar? Rondom die vragen en dat ene schilderij heeft museum Kranenburgh nu een kleine, sympathieke tentoonstelling ingericht. Twee zalen, een tiental schilderijen aangevuld met foto's en andere documentatie, met toelichting in de zaal en in een klein wandelgidsje langs Gestels sporen in Bergen.

Het eerste dat opvalt in het museum: Gestels schilderijen lijken door minstens vier verschillende kunstenaars gemaakt. Niet voor niets werd Leendert Gestel Leo genoemd, naar alleskunner Leonardo da Vinci. Hij ging van de academische stijl van de kunstacademie, via pointillisme, Van Gogh, het luminisme (landschappen waarin het zonlicht de hoofdrol speelt), kubisme en futurisme naar zo'n beetje alle andere stijlen van het begin van de twintigste eeuw. Tot aan het eind van zijn leven bleef hij nieuwe manieren onderzoeken om te schilderen.

Buitenechtelijke relatie

De vrijheid om te blijven experimenteren, niet te blijven hangen in één maniertje dat goed verkocht, had hij te danken aan Piet Boendermaker. Rond 1910 leerde Gestel de bankier kennen die in totaal zo'n zeshonderd schilderijen en tekeningen van hem zou kopen, en hem ook jarenlang een toelage zou betalen. Pas toen Gestel in de jaren twintig een buitenechtelijke relatie kreeg met Boendermakers dochter Zus bekoelden de verhoudingen, maar zowel Gestels huwelijk als de relatie met zijn mecenas herstelden zich later.

Niet alleen privé, ook in Gestels werk speelden vrouwen een belangrijke rol. In Bergen hangen twee versies van een 'liggend naakt'. Een intrigerend beeld: het model verstopt haar gezicht in een kussen, haar onderlijf, op haar zij gekeerd, is naakt. 

Het doek was in 1911 uit een tentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam verwijderd omdat het onzedelijk zou zijn. De pers sprong er bovenop en sprak schande van de naaktheid, maar Gestel kreeg ook steun. In het tijdschrift 'De Kunst' schreef een criticus dat het aanstootgevende ontstond in het hoofd van de toeschouwer, en niets met de afbeelding zelf te maken had.

Jan Steenzolder

In 1913 kocht Boendermaker het schilderij met de onbekende vrouw met de hoed van Gestel. Misschien maakte de kunstenaar het in Amsterdam, waar hij van 1904 tot 1920 de belangrijkste huurder was van een serie ateliers aan de Tweede Jan Steenstraat, ook wel de Jan Steenzolder genoemd. Een hotspot voor kunstenaars en intellectuelen, velen huurden er korte tijd een werkplek, kwamen er om muziek te maken of te dansen.

Gestel schilderde de danseressen en modellen die langskwamen; in de tentoonstelling hangt een indrukwekkend portret van 'La Gitana', een donkere danseres met een spectaculaire omslagdoek vol bloemen. Volgens een recensent in 1911 was hij er in zijn portretten een meester in de vrouwelijke verleidelijkheid, en dan vooral de 'aangloeiing der perversiteit' weer te geven.

Verbeelding

Maar of dat ook geldt voor de dame met de gele hoed? Was zij een van die danseressen, of toch een Bergense? Vanaf 1911 zou Gestel de zomers vaak in Bergen doorbrengen, al dan niet samen met zijn (blonde) verloofde An Overtoom. Later zouden ze er permanent gaan wonen. An figureert ook vaak in Gestels werk, maar lijkt niet op de dame van dit schilderij.

De achterkant van het doek zou een aanwijzing kunnen geven. Er staat 'nooit vernissen' op geschreven, iets wat inderdaad niet is gebeurd. Net als tijdgenoten Jan Sluijters en Piet Mondriaan wilde Gestel rond 1910 benadrukken dat een schilderij een plat doek is, een compositie in verf, geen benadering van de werkelijkheid.

Daarmee is dan ook het meest plausibele antwoord gevonden, al is het niet erg bevredigend: de dame heeft nooit werkelijk voor de kunstenaar gezeten. Ze is een verbeelding op doek, en bestond slechts in de verbeelding van de kunstenaar.

Het geheim van Gestel, tot 30/9 in Museum Kranenburgh in Bergen.

Lees ook:

Een frivool portret van kunstverzamelaar Piet Boendermaker

Bijna twintig jaar belichtte Trouw wekelijks een museale aankoop of schenking in de rubriek De Aanwinst. Een bonte mix van kunstwerken die laat zien hoe rijk bedeeld dit land is met musea, in alle soorten en maten. Vorig jaar kocht het Stedelijk Museum Alkmaar een frivole tekening van Leo Gestel.

Een achtbaan van kameleonkunst

In 20015 toonde het Singer Museum in Laren het hele oeuvre van Leo Gestel. Lees hier een bespreking van zijn werk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden