TAAL

Wie gepokt en gemazeld is, heeft letterlijk de kinderziekten overleefd

Beeld anp

Als van mensen gezegd wordt dat ze gepokt en gemazeld zijn in een vakgebied of in een bepaalde vaardigheid, hebben ze daar veel ervaring in opgedaan en weten ze er dus de fijne kneepjes van.

De woordenboekbetekenis van 'gepokt en gemazeld zijn' is 'alles meegemaakt hebben'. De uitdrukking ontstond in de 18de eeuw, toen de werkwoorden pokken (de pokken hebben) en mazelen (de mazelen hebben) nog gangbaar waren. Letterlijk wil gepokt en gemazeld dus zeggen dat iemand de kinderziekten (de pokken en de mazelen) heeft gehad én overleefd.

Over de (kinder)pokken horen we gelukkig weinig meer, maar vanwege de dalende vaccinatiegraad zijn de mazelen weer volop in het nieuws. Qua vorm is mazelen een vrij zeldzaam zelfstandig naamwoord. Net als hersenen is mazelen een zogeheten plurale tantum: een woord dat alleen of vrijwel alleen in het meervoud voorkomt. Het is afgeleid van het Middelnederlandse woord masel, dat huidvlek of huidzweer betekent. Het woord mazelen verwijst dan ook in eerste instantie naar de jeukende huiduitslag die bij de kinderziekte optreedt en daarna naar die ziekte zelf.

Dat is niet altijd zo geweest. Wie in de Middeleeuwen 'masselen aen sijn been' had, had niet de mazelen, maar simpelweg zweren op zijn been. De basisbetekenis van het Middelnederlandse woord masel of mase is vlek, gezwel (zweer) of uitwas. In die laatste betekenis treffen we dit oude woord nog altijd aan in een vakterm uit de houtindustrie: mazelhout, d.w.z. hout met mazelknoppen oftewel houtige uitwassen op de stam.

In deze rubriek worden grammaticale geschillen, etymologische enigma's en andere taaltwijfels, voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Vragen stellen kan via tdb@taalbank.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden