Review

Wees jezelf, roept de wereld

Uniek willen we zijn, en authentiek. Maar beslissen we wel zelf of we, net als alle soortgenoten, in die speciale spijkerbroek lopen, of op dezelfde schoenen? Filosoof Anton van Harskamp beziet de troost die de nieuwe religiositeit de moderne mens te bieden heeft. Zijn conclusie is niet van een sombere ondertoon vrij; misschien was het traditionele geloof, afgeschreven en wel, zo gek nog niet.

Koert van der Velde

Het traditionele kerkelijke christendom loopt op zijn laatste benen, terwijl de 'nieuwe religiositeit' van evangelicalen en new agers -de uitersten van het hedendaagse religieuze spectrum- de problemen van de mens alleen maar vergroot. En ondertussen groeit een nieuw religieus verlangen. Onderhuids, want een passende uitingsvorm daarvoor is er niet.

Meestal doen critici new age en evangelicalisme af als 'te gemakkelijk', stelt de filosoof Anton van Harskamp, verbonden aan het Bezinningscentrum van de Vrije Universiteit. New agers zouden maar wat rondwinkelen in de 'religieuze supermarkt', en alleen aanschaffen wat ze bekoort. En evangelicalen op hun beurt zouden de complexiteit van het leven wegzingen met vrolijk en naïef 'gehallelujah'.

Maar deze nieuwe religiositeit maakt het de gelovige juist erg moeilijk, stelt Van Harskamp in zijn onlangs verschenen boek 'Het nieuw-religieuze verlangen'. New age en evangelicalisme stellen zulke hoge eisen aan de gelovigen dat zij daar nooit aan kunnen voldoen. ,,Een waarlijk wedergeboren mens is zonder zonden, heet het bij de evangelicalen. Maar hoe houd je zoiets op. Pleegt een wedergeborene overspel, dan heet het dat hij overvallen werd door iets van buiten, door de duivel. Maar de wedergeborene weet ondertussen ook best dat hij het zelf was, en voelt zich schuldig.''

Ook new age creëert schuldcomplexen bij haar aanhangers. ,,Neem de populaire new age-cursus Course in Miracles. Die leert dat we de opdracht hebben om het rijk der liefde na te steven. Tegelijkertijd leert ze dat we in een krankzinnige wereld leven, waar we zo aan vastzitten dat we ons er niet van kunnen bevrijden. We zullen het heil nooit bereiken. Ik kan dus niet anders dan tekortschieten. Dit zorgt voor een gigantisch schuldgevoel.''

Er zit een tegenstrijdigheid tussen het anti-institutionele ideaal -geen kerk, geen ambten, geen dogma's- en de sterk geordende realiteit, tussen de theorie van broederschap en de praktijk van strijd en versnippering. Deze tegenstrijdigheden voeden de onzekerheid en het schuldgevoel.

New age en evangelicalisme lijken te bloeien maar de problemen van de moderne mens lossen zij niet op; integendeel, ze vergroten de problemen juist: het gevoel dat we tekortschieten, het schuldbewustzijn neemt erdoor toe. En dat terwijl de aanhangers van deze nieuwe religiositeit het er eigenlijk om te doen is dit gevoel juist kwijt te raken.

Schuldgevoelens vormen volgens Van Harskamp namelijk een sterke onderstroom in de hedendaagse cultuur. ,,De mensen krijgen steeds meer het besef dat ze er alleen voor staan. We moeten alles zelf kiezen: onze kleding, opleiding, werk, politieke voorkeur. Alleen jijzelf bent het van wie de keuze afhangt. Maar als ik alles allemaal zelf moet kiezen, moet ik weten wat ik werkelijk wil, wat echt goed voor mij is, wie ik in de kern echt ben. Ook de maatschappij gaat er vanuit dat mensen authentiek moeten zijn, dat ze kunnen ervaren wie ze in de kern zijn, en dat ze zich in overeenstemming daarmee uitdrukken in de wereld.''

Toch lukt het niet goed om een volkomen uniek individu te zijn. ,,Bij wie dringt de twijfel zich niet op als iedereen, inclusief hijzelf, dezelfde door de reclame aangeprezen merk spijkerbroek wil? Ben ik het zelf, of ben ik niet meer dan een slap aftreksel van de ideaalbeelden die reclame, vrienden en bekende Nederlanders ons voorschotelen?''

,,Het lukt ook niet om je volkomen authentiek in de wereld uit te drukken: de voetballer die van zijn kunnen overtuigd is, en toch verliest, de schrijver die zijn prachtige idee maar niet goed op papier krijgt, je relatie die kapot gaat omdat de ander je niet begrijpt, en jij er niet in slaagt jezelf duidelijk te maken.''

Terwijl de wereld roept dat we onszelf moeten zijn, zitten we vol twijfels. Die leiden gemakkelijk tot het gevoel dat je faalt om authentiek te zijn, en dat je in de kern daarom onwaardig bent. ,,Mensen willen met dit gevoel in het reine komen, maar binnen deze wereld is geen instantie die je leert om op een goede manier met dit schuldgevoel om te gaan. Wie de schuld niet wil verdringen in het ondergaan van kicks of door zichzelf te overschreeuwen, maar wie ook niet met open vizier met zijn schuldgevoel wil leven, biedt religie bij uitstek een manier om je zelf te vinden en zo van het gevoel van falen en schuld af te komen.''

Zo geeft het reïncarnatiegeloof antwoord op de vraag of er een authentiek zelf bestaat, en heeft op die manier 'een sterk ontlastende functie'. Ook het evangelicalisme biedt authenticiteit. ,,Door zich over te geven zou de gelovige paradoxaal de authentieke kern van de eigen persoon kunnen vinden.''

New age en evangelicalisme bieden de gelovige een duidelijk perspectief: jouw zelf, jouw kern zal bewaard blijven. De wereld is opweg naar het eindpunt, naar de nieuwe tijd, waar zelfgenoegzaamheid, exorbitante rijkdom en onrecht verdwenen zijn. De gelovige staat aan de goede kant, mag zelfverzekerd zijn en met vertrouwen de toekomst tegemoet gaan.

New age en evangelicalisme bieden de gelovige weliswaar een authentiek zelf, maar veel kan hij daar niet aan ontlenen, want altijd schiet hij schromelijk tekort. Al spant hij zich tot het uiterste in, hij behoudt het gevoel te falen. Dit maakt het gevoel van geborgenheid in een goddelijke werkelijkheid voor deze nieuwe gelovigen uiterst wankel, zegt Van Harskamp. ,,Ze moeten proberen hun eigen heil te bewerken. Ze moeten het zélf doen. Dit geeft deze nieuwe religiositeit iets meedogenloos: het is niet waar te maken.''

Van Harskamp gaat hierdoor bijna verlangen naar het traditionele christelijke geloof der vaderen. ,,Dat kent niet zo'n religieuze prestatiezucht. De traditionele rechtvaardigingsleer -hoe vaak ook misbruikt- zegt ons dat je je niet voor God hoeft te bewijzen. Je bent sowieso geaccepteerd, hoe zondig je ook bent.''

Niet dat Van Harskamp het traditionele christelijke geloof uitdraagt: dat kan niet meer. De wetenschap heeft van allerlei zaken waarin geloofd werd, bewezen dat ze onjuist zijn. En ook de verschrikkingen van de vorige eeuw, gesymboliseerd door Auschwitz hebben ontheemden van ons gemaakt, stelde Van Harskamp in een vorig boek.

Maar de herinnering aan de rijke christelijke traditie kan de nieuwe religiositeit behoeden voor schuld uitvergrotende ontsporingen, zegt hij. ,,De rechtvaardigingsleer toont ons een ongelofelijk diep psychologisch inzicht: de ontlasting van religieuze prestatiezucht.'' De christelijk traditie herinnert ons aan nog een waardevol inzicht. Theologen hebben altijd al op de paradox gewezen dat 'het zwijgen van God' wel eens een goddelijke boodschap zou kunnen zijn, een manier dus waarop God tegen ons spreekt.

,,De religie zoals we die uit het verleden kennen is niet meer te redden. Het traditionele basisvertrouwen dat we leven in een kosmos die gedragen wordt door God, kunnen we niet meer hebben. We moeten zien te leven zonder troost, zonder leiding en bescherming van boven. Waar halen de tegenwoordige gelovigen in Gods naam de hoogmoed vandaan om nog over God te spreken?''

Volgens Van Harskamp kunnen we alleen nog leven met een warme herinnering aan het christendom van weleer. Over het lot van de traditionele kerken is Van Harskamp pessimistisch. Geborgenheid en troost hebben zij niet meer te bieden. ,,Er blijven alleen kleine clubjes bevlogen mensen over die met elkaar de ervaring van onzekerheid willen delen. Ik zal daar niet bij zijn.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden