Boekrecensie

Waternimf Lore Ley is maar een van de vele Rijnsprookjes

Johann Adolf Lasinsky, 'Koblenz-Ehrenbreitstein' (1828)Beeld rv

Martin Hendriksma biedt in zijn biografie van de Rijn veel leuke inzichten en weetjes over de geschiedenis van de rivier.

'De Rijn combineert alle goede eigenschappen die een rivier kan hebben", schreef Victor Hugo. "De snelle stroom van de Rhône, de breedte van de Loire, de rotsen van de Maas, de meanders van de Seine, de schitteringen van de Somme, de historische herinneringen van de Tiber, de koninklijke waardigheid van de Donau, de mysterieuze invloed van de Nijl, de gouden stranden van de schitterende rivieren van de Nieuwe Wereld, de geesten van een of andere Aziatische stroom."

In Duitsland wemelde het in vroeger eeuwen van de Rheinlieder. In Richard Wagners magnum opus 'Der Ring des Nibelungen' speelt de Rijn een centrale rol. In zijn derde symfonie bracht Robert Schumann een muzikale ode aan de rivier. Het werk geniet ook bekendheid als 'Die Rheinische Sinfonie'.

Nederland heeft de beroemde dichtregels van Hendrik Marsman: "Denkend aan Holland / zie ik breede rivieren / traag door oneindig / laagland gaan". En 'Een reisje langs de Rijn' van Louis Davids: "Met een lekker potje bier, bier, bier / Aan de zwier, zwier, zwier / Op de rivier, vier, vier". De negentiende-eeuwse schilder Barend Cornelis Koekkoek week voor zijn Rijnlandschappen uit naar het Duitse Kleef, omdat daar de gewilde romantische vergezichten te vinden waren. Zijn taferelen werden zo gewaardeerd dat hij later steeds hetzelfde trucje ging herhalen.

Biografie

Nu is er 'De Rijn. Biografie van een rivier' waarin journalist-schrijver Martin Hendriksma, auteur van twee romans, geschiedenissen en verhalen van de waterstroom en zijn oevers heeft verzameld. Hij begint bij de bron in Zwitserland en neemt de lezers mee tot aan de Noordzeekust bij Katwijk.

Op de ondertitel van het boek valt natuurlijk het nodige af te dingen. Een biografie is de beschrijving van een leven. Een levend of een overleden persoon kan er een krijgen, een dier misschien. Maar Hendriksma is bij lange na niet de enige die het fenomeen breder trekt. Tal van steden hebben tegenwoordig hun eigen biografie. Zelfs aan de kosmos is er een gewijd. De biografie van de vaarweg Lemmer-Delfzijl bestaat. Waarom dan niet een van de Rijn?

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld rv

Van een leven is in het geval van zo'n rivier geen sprake, van een levensader des te meer. De schilder Koekkoek zag parallellen tussen mens en Rijn: "Even als deze stroom, aan eene natuurwet gehoorzamende, van zijnen oorsprong naar den oceaan wordt gedreven, zoo snellen ook wij reeds bij onze geboorte, den grafkuil tegemoet."

De dood loert op het water en langs de oevers inderdaad altijd mee. Dezelfde Schumann die een symfonie aan de Rijn wijdde, stapte -geplaagd door gehoorhallucinaties als gevolg van tinnitus - op carnavalsmaandag 27 februari 1854 die rivier bij Düsseldorf in om een einde aan zijn leven te maken. Hij werd gered en bracht daarna nog ruim twee jaar door in een kliniek voor geesteszieken.

Een beruchte bocht in de Rijn eiste slachtoffers en kreeg haar eigen waternimf. De schrijver Hermann Hesse noemde het verhaal van Lore Ley in 1824 'een sprookje uit oeroude tijden', maar het verhaal was toen nauwelijks twee decennia oud. Het verzinsel van Clemens Brentano ging daarna zijn eigen leven leiden. Nog in 2011 miste een schip vol zwavelzuur de bocht bij de rots. De Rijn was een maand lang geblokkeerd en de naam van de waternimf lag weer op ieders lippen.

Overstromingen

En dan waren er door de eeuwen heen nog de geregeld terugkerende overstromingen. Dorpen werden verslonden, brachten zichzelf in veiligheid door in hun volledigheid naar een iets hoger gelegen plek verder op te verhuizen, of lagen na een vloed opeens niet meer op de linker- maar op de rechteroever (of andersom). Mensen zagen watersnoden als een gesel Gods.

Later kwamen de pogingen om de rivier te temmen. Industrie, spoorwegen en snelwegen zorgden op verschillende plaatsen langs de Rijn voor een nog krapper korset. In de loop van de tijd veranderden de inzichten opnieuw. Meer ruimte voor de rivier, werd het nieuwe devies. Die aanpak is verstandig, temeer omdat de Rijn door de klimaatverandering behalve een smeltrivier ook steeds meer een regenrivier wordt.

Alle maatregelen sussen de Nederlanders tegelijkertijd een beetje in slaap. Onderzoek wijst uit dat het waterbewustzijn, het op de hoogte zijn van overstromingsrisico's en inspanningen om dat te voorkomen, opvallend laag is. Een kleine overstroming op zijn tijd heeft iets educatiefs. Henk Zomerdijk, als burgemeester van Ochten wereldberoemd in Nederland tijdens de vloed van 1995, haalt in 'De Rijn' een oud motto van de waterschappen aan: "Geef ons heden ons dagelijks brood. En af en toe een watersnood."

Hendriksma laat eveneens zien hoe de rivier aan de basis stond van internationale samenwerking. De Centrale Commissie voor de Rijnvaart, gevestigd in een voormalig paleis van de Duitse keizer Wilhelm I in Straatsburg, is al meer dan tweehonderd jaar oud. Waar het eens wemelde van de tolheffingen en andere belemmeringen, moest de vaart nu minder in de weg worden gelegd. Nederland stribbelde lang tegen en bleef achter bij het moderniseren van rivier en oevers. "De Rijn van halverwege de 19de eeuw, dat was een snelweg die ergens bezuiden Mannheim begon en bij de Nederlandse grens in bochtige karrensporen ontaardde", schrijft Hendriksma. Pas in de tweede helft van de 19de eeuw maakte Nederland mede onder de buitenlandse druk een inhaalslag en gingen Rotterdam en de rest van Nederland profiteren van alle activiteiten stroomopwaarts.

De komende decennia zou de Rijnvaart weleens een zware tijd tegemoet kunnen gaan, al is het alleen maar vanwege het afnemend belang van fossiele brandstoffen. Het reisje langs de Rijn, waarvan je juist vermoedt dat het toch vooral een fenomeen uit het verleden is, blijkt daarentegen begonnen aan een glorieuze comeback. Ouderen vormen een groeiend deel van de toeristische markt, en die willen kennelijk nog best met of zonder potje bier, bier, bier aan de zwier, zwier, zwier.

Zo staat 'De Rijn' vol aardige inzichten en weetjes. Hendriksma speelt zelf een redelijk prominente rol in zijn boek. Hij voert zichzelf op als personage langs de oevers van de Rijn en als interviewer van relevante rivierkenners. Het is een vorm die mede dankzij de successen van non-fictieauteurs als Geert Mak en Frank Westerman vaker wordt toegepast. In de goede gevallen voegt die aanwezigheid van de schrijver iets wezenlijks toe aan een boek. Maar vaak, ook in Hendriksma's onderhoudende rivierrelaas, heeft het nauwelijks meerwaarde. 'De Rijn' had heel goed zonder hem gekund.

Martin Hendriksma
De Rijn. Biografie van een rivier
De Geus; 380 blz. € 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden