Review

Wat te doen met de vleeskleurige kous?

Volgens sommigen ontbreken in de Nederlandse geschiedenis de grote gebaren. Maar dat geldt niet voor de gereformeerden tussen beide wereldoorlogen, zoals beschreven in 'Parade der Mannenbroeders' uit 1964 van Ben van Kaam.

Anders dan het thematisch opgebouwde boek van vorige week ('Uit het rijke Roomsche Leven' van Michel van der Plas), koos Van Kaam voor de chronologie. De hoofdstukken corresponderen met de jaartallen van 1918 tot 1938, en dat biedt een aardig perspectief. Immers, in 1918 was Abraham Kuyper nog onder de mannenbroeders en al klonken er hier en daar uit de door hem gevormde elite wat voorzichtig kritische geluiden over zijn persoonlijke en autoritaire leiding; voor de falanx van de gereformeerden (als het om kuyperianen gaat is militaire beeldspraak zeker op zijn plaats) was en bleef hij de van God gegeven leider. Hij had een hele bevolkingsgroep gevormd en zelfvertrouwen gegeven. Hij was tachtig jaar en kon nog de voldoening smaken dat de schoolstrijd met een overwinning was geëindigd.

De strijd was gestreden en Kuypers opvolger als leider van de partij, Hendrik Colijn, was een totaal andere persoonlijkheid. Hij hield het meer op het bewaken van wat bereikt was. Had Kuyper zijn partij een toekomstperspectief voorgehouden, onder Colijn werd het programma defensief. De titel van zijn deputatenrede uit 1922 was 'Der vaderen erfdeel' en in 1925 heette het 'Om de bewaring van het pand'.

Op kerkelijk terrein was er wat aan de hand, waarbij de kwestie-Geelkerken over de letterlijke interpretatie en uitleg van de Bijbeltekst in 1926 het meest in het oog springt. Er bleken ook politieke en culturele verschillen te bestaan - zo werd de linkse en antimilitairistische Christelijke Democratische Unie opgericht. Maar de dissidenten bleven kleine minderheden.

Een nabloei van Kuypers expansionisme beleefde het land in 1924 met de oprichting van de NCRV, waarbij er opnieuw strijd werd gevoerd - nu met de Avro, die het hele terrein van de omroep claimde. Aan grote woorden geen gebrek, maar in 1936 keek W.F. de Gaay Fortman in een stelling bij zijn proefschrift terug: ,,De opvatting welke den zgn. radiostrijd gelijk stelt met den schoolstrijd, geeft blijk van overschatting van den zgn. radiostrijd en van onderschatting van den schoolstrijd.''

Grote lijnen en details, ze zijn allemaal bij de gang door de jaren terug te vinden bij Van Kaam, die soms vertederd toekijkt, maar het ook niet kan laten een wat gniffelend-verhalende toon aan te slaan. Zo schetst hij de problemen binnen de Kuyper-clan, waar de schoondochter anders over de vleeskleurige dameskous bleek te denken dan Kuypers dochters, die in dit kledingsstuk een uiting zagen van een wuftheid, die dicht bij de zondigheid ligt.

Het deerde Colijn in zijn politieke opmars niet echt. Integendeel, hij werd populairder dan ooit, ook bij kiezers die geen enkele affiniteit hadden met de cerebraal-vrome sfeer van de gereformeerde kerken in Nederland. Hij gaf Nederland het gevoel dat het land warempel nog wat voorstelde in de wereld, door te verwijzen naar het, naar zijn wereldrijk in Azië. Had Indië-kenner Idenburg in 1905 al na de overwinning van Japan op Rusland aan Kuyper laten weten dat Nederland het op den duur nooit zou rooien in Azië; in 1928 schrijft Colijn met droge ogen dat ,,het Nederlands gezag in Indië even hecht gevestigd is als de Mont Blanc in de Alpen rust''.

Is het wereldvreemdheid, is het fluiten in het donker, is het een onvermogen tot relativeren? In 1935 zei de latere VU-hoogleraar D. Nauta parmantig in zijn proefschrift: ,,De noodleugen is onder alle omstandigheden met de wet des Heeren in strijd.'' Pas in de oorlog hebben de kuyperianen geleerd dat er ook een 'Gebot der Stunde' is en dat je weliswaar geen vals getuigenis tegen je naaste mag spreken, maar dat er omstandigheden kunnen zijn waarin je dat wel degelijk voor hem moet doen. Menig mannenbroeder heeft die Tweede Wereldoorlog als keerpunt ervaren, en niet alleen op dit punt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden