Biograaf Dik van der Meulen in het Multatuli-museum.

InterviewBiograaf Dik van der Meulen

Wat maakt Multatuli ook nu zo interessant? Zijn biograaf legt het graag uit

Biograaf Dik van der Meulen in het Multatuli-museum. Beeld Jean-Pierre Jans

Multatuli heeft veel maatschappelijke invloed gehad, maar zelf vond hij het tegenvallen. Tweehonderd jaar na zijn geboorte blikt Nederland terug op de schrijver vol idealen, die tegelijk een rokkenjager was met gokschulden.

Diep verstopt in de Amsterdamse grachtengordel, in de Korsjespoortsteeg, ligt het geboortehuis van Multatuli (1820-1887). Het pand is nu een museum, gewijd aan de grootste Nederlandse schrijver van de negentiende eeuw. Je treft er zijn bureau, boekenkast en reiskoffer. Met de hand beschreven papier en een echte haarlok. Pièce de résistance is de rode sofa waarop Multatuli, geveld door een astma-aanval, zijn laatste adem uitblies.

Normaal trekt het museum een handvol bezoekers per dag, maar binnenkort kan het best eens druk worden: het Multatuli-jaar breekt aan. Op 2 maart is het tweehonderd jaar geleden dat de schrijver ter wereld kwam. De aftrap van het jubileum is vandaag in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Koning Willem-Alexander – naar verluidt een bewonderaar – zal een gedenksteen leggen. Arnon Grunberg houdt een lofrede en Thom Hoffman draagt een passage voor uit Multatuli’s beroemdste boek, de ‘Max Havelaar’ (1860).

Wat maakt Multatuli voor het hedendaagse publiek nog interessant? Dik van der Meulen legt het graag uit, schuifelend door het museum. De neerlandicus publiceerde in 2002 zijn bekroonde en zojuist heruitgegeven biografie ‘Multatuli: leven en werk van Eduard Douwes Dekker’. Hij weet álles over zijn held.

De eerste die zich liet cremeren

Het bijzondere aan Multatuli, pseudoniem van Eduard Douwes Dekker, is dat hij zijn tijd ver vooruit was. In meerdere opzichten heeft hij de geschiedenis blijvend veranderd. Van der Meulen wijst in het museum op een urn waarin de as van de schrijver heeft gezeten. “Hij was om te beginnen de eerste Nederlander die zich liet cremeren”, verklaart hij. Multatuli als trendsetter voor het uitvaartwezen, wie had dat gedacht?

De keuze voor crematie vloeide voort uit het feit dat Multatuli het geloof achter zich had gelaten. Hij afficheerde zich openlijk als atheïst. Ook daarin liep hij voorop. “Hij las al vroeg verlichte filosofen als Rousseau en Voltaire”, zegt Van der Meulen. En toen hij in Nederlands-Indië de strenge islam had gezien, kon hij het christendom niet meer serieus nemen. “Het unieke was dat hij daar in een nog volledig religieus Nederland mee naar buiten trad, onder meer via het lange gedicht ‘Het gebed van den onwetende’ uit 1861. Het gedicht bevat de uitroep: ‘O God, er is geen God!’. Het sloeg aan, kreeg vele herdrukken en heeft sterk bijgedragen aan de secularisering.”

De rode sofa waarop Multatuli zijn laatste adem uitblies. Beeld Jean-Pierre Jans

De grootste maatschappelijke invloed heeft Multatuli uiteraard gehad op de koloniale politiek. Zijn ‘Max Havelaar’ was een felle aanklacht tegen de uitbuiting van Javanen in Nederlands-Indië. Hij stelde Nederland verantwoordelijk. De boodschap had effect. “Dankzij zijn boeken is de koloniale politiek veranderd, maar vooral pas ná zijn dood”, aldus Van der Meulen. “Geld dat door de Nederlandse overheid werd verdiend in Indië, moest vanaf 1900 ook dáár worden uitgegeven, bijvoorbeeld aan onderwijs. Daardoor kon Soekarno, de eerste president van Indonesië, een opleiding volgen. Soekarno en andere vrijheidsstrijders hebben zich vaak op Multatuli beroepen.”

De ‘Javanen van Europa’

De schrijver maakte zich ook sterk voor andere onderdrukten, zoals arbeiders dichter bij huis. Hij noemde deze onderbetaalde werkkrachten ‘de Javanen van Europa’ en pleitte voor eerlijker beloningen en menswaardiger werkomstandigheden. Vanwege deze inspanning beschouwde de arbeidersbeweging hem als een grondlegger van het socialisme in Nederland. Zelfs Lenin en DDR-leiders spraken vol bewondering over hem.

Een laatste kwestie waar hij zich om bekommerde, was de positie van de vrouw. In 1861 pleitte hij al voor algemeen kiesrecht, óók voor arbeiders en vrouwen. “Multatuli wordt daarom gezien als de eerste feminist”, zegt Van der Meulen. “Tegelijk was hij een rokkenjager. Zijn eerste vrouw Tine schijnt nogal wat concurrentie te hebben ondervonden, onder anderen van Multatuli’s nichtje, zijn muze. Maar hij was een rokkenjager met idealistische motieven: zijn liefde voor vrouwen ging altijd gepaard met een drang om hen te emanciperen.”

Zelf zag Multatuli zich vooral als maatschappijhervormer en wereldverbeteraar. De tragiek wil dat zijn tijdgenoten hem vooral bewonderden als schrijver. Een belediging, vond hij. “Ik bén geen schrijver”, riep hij eens uit. “Het maakt me kwaad als ze het zeggen. Verbeeld je Christus na de bergrede: een redenaar! Een moeder, die gilde toen haar kind te water viel, een gilster van beroep – het is infaam.”

Toch is de nadruk op zijn schrijverschap wel begrijpelijk. Hij schrééf gewoon ontzettend goed. In de bedaarde Nederlandse letteren van de negentiende eeuw kwam zijn ‘Max Havelaar’ binnen als een bliksemschicht, dankzij de stijl. “Multatuli was niet de eerste die opmerkte dat de Javaan in Nederlands-Indië werd uitgebuit”, zegt Van der Meulen. “Nieuw was dat hij het opschreef met zo’n ongekende kracht.”

Multatuli’s geheim? Hij zorgde voor afwisseling, bijvoorbeeld door zijn kritiek te verluchtigen met komische elementen. Neem zo’n bekrompen figuur als Batavus Droogstoppel, makelaar in koffie; die wekt met zijn domme uitspraken bij veel lezers een lach op. Daarnaast bracht Multatuli meesterlijk de hier onbekende Javaan tot leven. “Met de geliefden Saïdjah en Adinda schiep hij ontroerende personages waarvan de lezer de indruk kreeg dat ze echt bestonden”, zegt Van der Meulen. “Bijzonder, want de meeste Nederlanders hadden geen idee wie er in de koloniën rondliepen. Ik kan dat verhaal niet met droge ogen voorlezen.”

Koning Willem III

Nog zo’n vondst: tegen het eind van het boek wendt Multatuli zich rechtstreeks tot koning Willem III. Is het werkelijk uw wil, roept hij uit, dat ‘daarginds meer dan dertig miljoen onderdanen worden mishandeld en uitgezogen in uwen naam?’

Dit slot vonden velen ongepast. Schrijver Jacob van Lennep raadde aan om het te schrappen. Multatuli weigerde, want je knipt toch ook niet ‘de staartveren van de paradijsvogel af’?

Na zijn debuut kon Multatuli al snel leven van de pen, ondanks zijn chronische gokschulden. Zijn latere ‘Ideeën’ werden veel gelezen, ook dankzij het ingelaste ‘Woutertje Pieterse’, een roman over een dromerige jongen in een kleinburgerlijk milieu. Maar hij was teleurgesteld in de omvang van zijn maatschappelijke invloed. In 1877 stopte hij daarom met schrijven.

Wat er nu nog van hem rest? “Zijn opvallende en soms revolutionaire denkbeelden zijn voor moderne lezers vaak nog actueel”, concludeert Van der Meulen. “En wat verder blijft, is die geweldige stijl.”

Arnon Grunberg houdt vanmiddag een lofrede op Multatuli

Wat bewondert u in hem?

“Zijn gevoel voor stijl, zijn humor, zijn gedrevenheid, zijn onaangepastheid. Op een merkwaardige manier ook zijn destructiviteit, die voor hem en zijn omgeving niet altijd makkelijk moet zijn geweest. Maar voor zijn werk vruchtbaar.”

Bent u al lang door hem gefascineerd?

“In de derde van het Vossius-gymnasium, of de tweede, kreeg ik van geschiedenisleraar Jan Blokker, zoon van, opdracht een werkstuk over Multatuli te maken. Ik vond ‘Max Havelaar’ niet om door te komen. Nederlands-Indië interesseerde me ook totaal niet. Ik kreeg een zesje. Mijn fascinatie begon pas toen ik in 2009 een groter stuk voor NRC Handelsblad over Multatuli schreef.”

Gaat het u vooral om zijn stijl of om de inhoud?

“Die twee zijn niet te scheiden. Hoewel Multatuli zelf moeite heeft gedaan de lezer te verwarren door bepaalde slogans steeds weer te herhalen, zoals ‘De Javaan wordt mishandeld’. Maar men doet hem onrecht door hem voor te stellen als een activist. Al heeft hij zelf zijn best gedaan dergelijk onrecht over zich af te roepen.”

Wat vindt u zijn beste boek?

“Behalve ‘Max Havelaar’ heeft hij nauwelijks boeken in de conventionele zin geschreven. Kunnen we ‘Ideeën’ een boek noemen? Ik ben gefascineerd door ‘Minnebrieven’, vanwege de figuur Fancy (zijn nicht en muze, red.). De Minnebrieven geven wat mij betreft ook Mutatuli’s ambivalentie ten opzichte van literatuur goed weer. Een beroemd citaat: ‘Publiek, ik veracht u met grote innigheid’.”

Wat heeft u als schrijver gemeen met Multatuli?

“Ik denk dat we allebei buitenstaanders zijn en buitenstaanders willen blijven. Hij was geen angstige schrijver, zijn werk is zeker ook qua vorm of beter gezegd gebrek aan vorm onbetamelijk. Ik hoop op eigen wijze onbetamelijk te zijn. De beste schrijvers zijn onbetamelijk. Vaak kunnen ze er niets aan doen. De schrijver die denkt, nu ga ik eens onbetamelijk zijn... nee.”

Waarin verschilt u van elkaar?

“Ik heb meer vertrouwen in de romanvorm dan Multatuli. Echt interesse en vertrouwen had hij niet in die vorm, daarin verschilt hij enorm van tijdgenoten als Dostojevski, Flaubert, Balzac. Hij hamerde er ook steeds op dat hij geen schrijver is. Zonder dat we hem moeten geloven.”

Heeft u een favoriet citaat van Multatuli?

“Er zijn er heel veel. Maar deze uit de Havelaar blijft heerlijk, gericht tot de lezer van het boek: ‘Menseneter, daarin stak myn ziel, die ge hebt vermaald als eens gegeten gras. Het was myn hart dat ge daar hebt opgeslikt als een versnapering! Want in dat boek had ik dat hart en die ziel neergelegd...”

Wordt hij over honderd jaar nog gelezen?

“Als we ons best doen wel.”

Thom Hoffman, acteur en fotograaf, draagt vanmiddag een fragment uit de ‘Max Havelaar’ voor

Wat gaat u precies spelen?

“Ik breng als Eduard Douwes Dekker een fragment uit de ‘Max Havelaar’ ten gehore. Hij zit te schrijven, de tekst komt onder zijn pen tot stand. Ik verklap niet om welke passage het gaat, maar de keuze was lastig: het boek bevat veel stilistische hoogtepunten. Het is extra spannend om te spelen voor de koning en koningin, want het boek eindigt met een revolutionaire, rechtstreekse oproep aan koning Willem III.”

Laat Multatuli zich goed voordragen?

“Zeker. Zijn taal is van een grote schoonheid, je gaat bijna vanzelf hardop lezen. Op die manier dring je ook dieper in het werk door. Zijn zinnen laten zich goed uit het hoofd leren, hoe lang ze ook zijn. Klank, ritme en woordkeus zijn onnavolgbaar. Zijn vileine humor is groots. Ook de gedachten die worden ontwikkeld zijn zeer prikkelend. Hij bestrijkt het hele spectrum van wat je met literatuur kunt doen.”

Wanneer bent u met Multatuli in aanraking gekomen?

“In 1995 filmden we op de Filipijnen de tv-serie ‘In naam der koningin’, over de Atjeh-oorlog. Toen las ik dat gevreesde meesterwerk, de Max Havelaar, voor het eerst. Ik werd omvergeblazen. Het bleek nog mooier dan ik ooit had gedacht. Bij het verhaal van Saïdjah en Adinda kreeg ik een flinke brok in de keel; heel knap als een boek zoiets teweegbrengt. De Max Havelaar steekt voor mij ver uit boven alles wat er over Indië is geschreven, het biedt een uniek venster op de geschiedenis. De Havelaar is het begin en het einde van elke Nederlands-Indië-studie, tot 1949 aan toe.”

En na die eerste kennismaking bleef u in de ban?

“Dat klopt, al 25 jaar. In 2009 deed ik als docent aan de Universiteit Tilburg tekstonderzoek, met als meetpunt de Max Havelaa’. Wat zeggen negentiende-eeuwse teksten over het koloniale verleden? In 2015 heb ik het onderzoek verlegd naar beeld, aan de TU Delft. Wat was de rol van koloniale fotografie? Het leidde tot het fotoboek ‘Een verborgen geschiedenis’ en de tentoonstelling ‘Dossier Indië’. Multatuli speelt in beide een grote rol. Mijn standpunt is: Nederlands-Indië is a priori een politiek concept – je kunt er niet a-politiek over publiceren.”

Wat moet het hedendaagse publiek nog met Multatuli?

“Zijn werk gaat juist over nu. Natuurlijk benoemt hij wat er destijds in Indië gebeurde. Maar wat hij schrijft over armoede, machtsverhoudingen en politieke processen geldt vandaag de dag nog steeds. Multatuli is de enige Nederlandse schrijver die tweehonderd jaar na zijn geboorte nog maximaal toepasbaar is – en hoogst actueel.”

Lees ook:

Wie begrijpt Couperus nog?

Havo- en vwo-leerlingen haken massaal af bij Couperus, vanwege de aparte, ouderwetse taal. Neerlandica Michelle van Dijk heeft Couperus’ roman ‘Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan’ daarom hertaald in modern Nederlands. Lekker toegankelijk, maar rechtgeaarde Couperianen vinden het heiligschennis.

Max Havelaar revisited

Honderdvijftig jaar geleden verscheen Multatuli’s ‘Max Havelaar’, vaak beschouwd als de beste roman die ooit in Nederland verscheen. Rob Schouten las het boek dit jubileumjaar voor het eerst van kaft tot kaft. Verwarrend, zelfs verbijsterend is het nog altijd, maar dan vooral om zijn revolutionaire vorm, als vernieuwend kunstwerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden