Boekrecensie

Wat is vals - en het verschil tussen nep en fictie?

Maria Gainza Beeld Rosana Schoijett

Kunstcriticus María Gainza gaat in romanvorm op zoek naar het verschil tussen fake en fictie.

María Gainza (1975), de Argentijnse kunstcriticus die twee jaar geleden ook in Nederland indruk maakte met haar essayistische debuut ‘Oogzenuw’, gaat in haar roman ‘Zwart licht’ meer de diepte in. Op zoek naar haar eigen stem.

‘Oogzenuw’ draaide in ieder hoofdstuk om een andere kunstenaar of kunstwerk, nu staat één verhaal centraal: de zoektocht van hoofdpersoon María naar een mythisch vervalsersnetwerk. Deze ‘Bende van de Weemoedige Vervalsers’, een veelkleurige groep bohémiens, maakte in de jaren zestig vanuit een vervallen hotel in Buenos Aires schilderijen van de Oostenrijks-Argentijnse kunstenaar Mariette Lydis (1887-1970) na en bracht ze op de markt. Een vrouw die La Negra werd genoemd maakte de vervalsingen zelf. Ze dankte haar naam aan haar matzwarte huid.

De baas en vriendin van María, Enriqueta, vertelt María over het netwerk. Enriqueta is volgens María ‘de bekendste taxateur van de kunstwereld’, en houdt er een eigen beroepsethiek op na: ze laat al veertig jaar valse schilderijen voor echt doorgaan. Niet vanwege het geld, maar ze vindt dat zo de lat hoger komt te liggen, enkel slecht geschilderde schilderijen zouden als vals bestempeld moeten worden.

Zoektocht

Als Enriqueta plotseling overlijdt, verliest ook María haar taxateursbaan en wordt ze kunstcriticus bij een krant, ‘een makkelijke oplossing’ noemt ze het zelf, niemand anders wil het doen. Via die nieuwe baan komt ze toevallig in contact met een van de vroegere compagnons van de vervalsersbende. Ze organiseert een veiling van persoonlijke eigendommen van Lydis, en raakt geobsedeerd met het vinden van sporen van La Negra: hoe zag ze er werkelijk uit, wat had ze voor persoonlijkheid, en zou ze nog leven?

In ‘Oogzenuw’ hing Gainza haar eigen verhaal op aan feiten en verhalen rond echt bestaande kunst en kunstenaars. Die balans is in ‘Zwart licht’ omgedraaid. Het boek gaat in de eerste plaats om de zoektocht van María, de kunst en literatuur dwarrelen er nonchalant tussendoor. Dat dwarrelen gaat soms iets te geforceerd, bijvoorbeeld als María expliciet de titels vermeldt van de boeken die in de kamer van La Negra worden aangetroffen. Soms is het pocherig, als Gainza haar hoofdpersoon nonchalant de Romein Boëthius laat citeren terwijl haar hand tussen de autodeur klem zit. Of ze iemand spontaan midden in een eerste gesprek met María Hegels beeldspraak van de uitvliegende uil van Minerva laat gebruiken.

Op haar best is Gainza als ze de verschillende genres op een vanzelfsprekende manier vermengt. Bijvoorbeeld met de door María geschreven teksten uit de catalogus voor de veiling van de spullen van Lydis, waarin slim en in een heel andere stijl het (echte) levensverhaal van Lydis is verwerkt. Of wanneer María vertelt hoe Enriqueta en zij geen genoeg konden krijgen van de film ‘F for Fake’ van Orson Welles - niet alleen een goede tip maar ook een subtiele verwijzing naar de complexiteit van fictie.

Het aardige van Gainza’s boek is dat het uiteindelijk niet gaat over de (op zich ook boeiende) theorie en praktijk van het vervalsen van kunst. De titel ‘Zwart licht’ verwijst weliswaar naar het lampje met blacklight - letterlijk zwart licht - dat taxateur Enriqueta als enig hulpmiddel altijd bij zich draagt en waarmee de kunstwerken gecontroleerd worden op recente toevoegingen, maar het verhaal gaat meer over wat er niet te zien is.

Hoofdpersoon María is onverschillig over haar eigen bestaan, depressief wellicht, we komen weinig over haar te weten. Het vinden van La Negra wordt een obsessie, waarover ze - een bekend literair trucje - in het boek een boek schrijft. Maar hoe meer details ze over de vervalsster ontdekt, hoe willekeuriger ze lijken. María heeft zichzelf al een beeld gemaakt van haar personage, meer details en tegenstrijdigheden vertroebelen dat beeld alleen maar.

Soms moeten we niet alles van iemand willen weten, en zijn de verhalen vele malen rijker dan de weerbarstige werkelijkheid. ‘Zwart licht’ is hier en daar wat hakkelig, soms wat te uitleggerig. Maar het vertelt wel een verhaal dat nog lang blijft nagonzen, zo herkenbaar en kleurrijk zijn de personages. Het is te hopen dat María Gainza haar stem snel voldoende geoefend vindt voor een grote roman. ‘Zwart licht’ is er een mooie opmaat voor.

Oordeel: kleurrijke, herkenbare personages; hier en daar geforceerd.

María Gainza
Zwart licht
Vert. Trijne Vermunt Podium; 200 blz. € 19,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden