Wat is natuur? Wat is kunst?

Kunst verovert een plaats in de natuur van Staatsbosbeheer. Fietsers en wandelaars kunnen worden verrast door beeldhouwwerken of door een kunstobject van levende natuur. Maar de natuur kan ook dienen als decor voor een theaterstuk of festival.

'Als je door een museum loopt, word je geraakt door wat je ziet en aan het denken gezet. Als je door het Gerendal in Limburg wandelt, een fietstocht op Terschelling ma'kt of op de Friese meren vaart, word je ook geraakt, alsof je hart openspringt. De gevoelens in het museum en de natuur zijn vergelijkbaar, waarom zou je die niet bij elkaar brengen?''

Kunsthistoricus Marcel van Ool werkt sinds 1999 als projectleider kunst en natuur voor Staatsbosbeheer. Waar kunst en natuur samenkomen, gebeurt volgens Van Ool iets: ,,Kunst in de natuur roept, of je het nu mooi vindt of niet, reacties op. Je wordt uitgedaagd stil te staan en na te denken, waar je anders was doorgelopen of doorgefietst. Kunst is geen sieraad in de natuur want dat heeft de natuur niet nodig, maar kunst is wel een middel om - zonder belerend te willen zijn - mensen aan het denken te zetten.''

Een mooi voorbeeld daarvan vindt Van Ool het werk van de Schotse 'natuurkunstenaar' Andy Goldsworthy

die in 1999 ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van Staatsbosbeheer heeft gewerkt in de duinen van Schoorl en op het Landgoed Groeneveld in Baarn. Van Ool: ,,Op het landgoed loopt een prachtige oude beukenlaan waar mensen vooral hun hond uitlaten. De laan is een uitrengebied voor honden geworden. Goldsworthy heeft beukenhout gesprokkeld, daar een conische vorm van gemaakt en deze midden in de laan gezet.''

,,Je zag die kegel al van veraf staan; hij dwong je stil te staan. Je ervoer die plek en die laan door die kegel anders. Het was niet meer alleen een plek waar je je hond uitlaat. Het was bijna alsof door die stapeling de energie van die takjes is samengebald. De kegel heeft een vergelijkbaar effect als de cairn, een stapeling van stenen, in de Keltische cultuur.'' De kegel is inmiddels een paar honderd meter verplaatst. Een boer heeft het object na de tentoonstelling op zijn eigen erf mogen zetten.

Kunst en natuur kunnen op verschillende manier samengaan. Bijvoorbeeld door kunstwerken in de natuur te plaatsen. Zo is vorig jaar in het nationaal park Dwingelderveld een kunstroute geopend. De beeldhouwwerken en landart-projecten van elf internationale kunstenaars staan langs een fietsroute van zeventien kilometer, waar ze in ieder geval tot na deze zomer blijven staan.

Een andere kunstroute loopt om het jaar over de Leenderheide, ten zuiden van Eindhoven. Op initiatief van de plaatselijke boswachter gingen vorig jaar bijvoorbeeld veertien jonge kunstenaars aan de slag. Dat kunstwerken reacties bij mensen oproepen bleek toen duidelijk uit de Amerikaanse auto met caravan die, geheel ingepakt in folie, op de heide was neergezet. Het regende telefoontjes van mensen die zich zorgen maakten over het wild kamperen.

Overigens hoeft niet per se een beeld of een sculptuur te worden neergezet: je kunt ook de natuur zelf tot kunst verheffen. Marcel van Ool: ,,We zijn met de kunstenaar Herman de Vries bezig met een project om níets neer te zetten. Je kunt bijvoorbeeld een klassiek spijlenhek in een natuurgebied rond een stukje van een aantal vierkante meters zetten. De natuur binnen het hek is precies dezelfde als de natuur erbuiten, maar het hekje maakt er een sanctuarium van. Iedereen kijkt naar wat zich binnen dat hekje bevindt.''

Met het plaatsen van kunstwerken in de natuur is wel de nodige voorzichtigheid geboden, vindt Marcel van Ool: ,,Je moet niet in elk gebied een beeldenroute uitzetten - dat werkt niet. In de jaren zeventig puilden de depots uit van werken die door de overheid waren gekocht in het kader van een regeling voor beeldende kunstenaars. Die stukken zijn toen over openbare ruimten uitgestort. Zoiets mag niet in de natuur gebeuren. Als je iets permanent wilt neerzetten, moet je goed nadenken over de vraag of het wel in de omgeving past en wat je ermee wilt.''

Naast kunst-in-de-natuur kun je ook kunst-met-de-natuur maken. Een voorbeeld daarvan is de Groene Kathedraal even buiten Almere van landschapskunstenaar Marinus Boezem. Op het grondplan van de kathedraal van Reims zijn op de plaats van de pijlers populieren geplant; stenen geven de muren en snijpunten aan. Interessant is ook het project van Sjoerd Buisman, die in april een eiland van schietwilgen in het riviertje De Gouw in de Eilandspolder in Noord-Holland plantte.

Marcel van Ool: ,,Het project is een particulier initiatief, maar Staatsbosbeheer heeft het geadopteerd en duizenden stokken voor het eiland van vijf bij twintig meter geleverd. Die stokken groeien uit tot een wilgenbosje dat gaat verlanden en waar vogels gaan nestelen. Doordat het groeit, wordt de scheidslijn tussen kunst en natuur opgeheven. De vraag is: welk deel is kunst en welk deel is natuur. Het kan mensen helpen bewust te worden van de groeiprocessen die in de natuur constant aan de gang zijn. Misschien kijk je dan wel anders tegen de geraniums in je vensterbank aan.''

Natuur kan ook als podium en decor voor kunst dienen. Marcel van Ool: ,,Dat gebeurt al heel lang met het Oerolfestival op Terschelling. In de duinen van Schoorl worden dansvoorstellingen gehouden. Het witte zand en de Corsicaanse dennen vormen een prachtig podium. Overigens zijn dergelijke uitvoeringen pas interessant wanneer in de voorstelling een natuurervaring wordt opgenomen, bijvoorbeeld een ondergaande zon. Als je dat niet doet, kun je de voorstelling net zo goed elders geven. In augustus wordt in een stadslandgoed van Staatsbosbeheer bij Almere na het invallen van de duisternis het meesterwerk van Dante Alighieri, La Divina Commedia, opgevoerd, waarbij de mensen vooraf kunnen eten en drinken. Wat de natuur op deze locatie biedt (bos, wild terrein, water) wordt door de regisseur gebruikt om de elementen aarde, water, vuur en lucht uit te beelden.''

Naast beeldende kunst, land art en theater wil Staatsbosbeheer ook aandacht besteden aan de levensbeschouwelijke component in de omgang met de natuur. Marcel van Ool: ,,Deze zomer is in tien natuurgebieden een expositie over hoe schrijvers vanuit hun eigen culturele achtergrond naar natuur kijken. De schrijvers zijn ook geïnterviewd voor een speciaal uitgegeven krant. Daarnaast heeft Matthijs Schouten voor Staatsbosbeheer een boek geschreven over de beelden die mensen in diverse culturen zich door de eeuwen heen van de natuur hebben gevormd. Als je het bijzondere in de natuur ervaart komt de vraag: hoe en waarom? Het boek van Schouten laat zien hoe die vragen in andere tijden en culturen zijn gesteld en beantwoord.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden