Review

'Wat heeft dit met seks en geweld te maken?'

Nachoem M. Wijnberg: Landschapsseks. Roman. De Bezige Bij, Amsterdam; 184 blz. - ¿ 29,50.

Helemaal onverwachts is het dan ook niet, dat Wijnberg nu met een roman komt, 'Landschapsseks', een roman die niet alleen wat zijn samenstelling betreft veel met poëzie gemeen heeft, maar die ook zestien gedichten bevat die inclusief commentaar liggen ingebed in het verhaal. Dat verhaal is trouwens allerminst de hoofdzaak van de roman, wat al blijkt uit het feit dat het voortdurend wordt onderbroken of stilgezet door beschouwingen van allerhande aard.

De collagevorm van Wijnbergs gedichten lijkt hier geprojecteerd op de roman. Ook stukken proza, die er niet als poëzie uitzien, zijn zonder moeite als zodanig op te vatten. Concentratie en associatie zijn belangrijke vormgevingsprincipes.

De hoofdpersoon heet Qing en hij zit op een internaat dat veel weg heeft van een middelbare school - ze krijgen er wiskunde, biologie, natuurkunde, gymnastiek en dergelijke - maar ook van een kunstacademie. Een aantal leerlingen, onder wie Qing, gaat zelfs naar een congres in Las Vegas van de Internationale Vereniging voor de Studie van de Beeldende Kunst, over het onderwerp 'Seks en geweld'.

Daar hoort Qing lezingen over zulke diverse kwesties als: hoe leeg kan een landschap zijn; wat veroorzaakt opwinding als een vrouwenmond om een mannelijk geslachtsorgaan getoond wordt; wanneer ontstaat een indruk van onnatuurlijkheid van een vrouwenborst; neolitische en primitieve afbeeldingen; Europese invloeden op Ming- en Qing-schilders.

Aan het slot van dit congres wordt Qing uitgenodigd de experimenten bij te wonen die in Miami met dwergchimpansees worden uitgevoerd. Deze bonobo's stellen, met behulp van computers, afbeeldingen samen, onder meer pornografische. Hun reacties erop en het leerproces dat zij doormaken, vormen het onderwerp van bestudering. Na een feestelijke oudejaarsviering op het strand met de medewerkers en enkele apen, vertrekt Qing weer naar huis. Einde roman.

Het is evident dat het in 'Landschapsseks' niet om dit magere verhaaltje draait, maar om iets heel anders, dat met kunst en werkelijkheid, met reacties op afbeeldingen van de werkelijkheid te maken heeft. Ook een geschilderd of gefotografeerd naakt, een pornografische afbeelding, een getekend landschap brengen reacties teweeg. De leerlingen van het internaat moeten goed leren kijken, ze moeten niet alleen veel inzicht krijgen in de wereldkunstgeschiedenis, maar ook zelf voortdurend met een schetsboek in de weer zijn. De roman handelt in feite over kunst en over de verschillende manieren waarop er door kunst naar de werkelijkheid gekeken wordt.

Niet voor niets hebben de leerlingen namen die verwijzen naar Chinese dynastieën: Song, Yuan, Ming, Qing; de meisjes heten bijvoorbeeld Schoonheid In Ruste. De Chinese kunstgeschiedenis vormt een van de hoofdonderwerpen van de roman. In verband hiermee komen de leegte of de volheid van een landschap aan de orde, het verschil tussen geleerden-schilders en vakman-schilders, het naar de natuur of uit het hart schilderen, de realistische en de expressieve traditie.

Het is fascinerend om te lezen hoe behendig Wijnberg deze Chinese kunsthistorische stof in verband brengt met Europese en Amerikaanse ontwikkelingen in de kunst, met Cézanne, Picasso, Matisse, Mondriaan, De Kooning, Pollock. Op het congres vraagt iemand een keer terecht: “Wat heeft dit met seks en geweld te maken?”

De gedichten die Wijnberg zo af en toe invoegt, alsof de collage van zijn roman al niet kleurrijk en afwisselend genoeg was, hebben meestal betrekking op beeldende kunst. Heel algemeen gesproken wijst de roman op het onlosmakelijke verband tussen beeld en taal. Het omzetten van het een in het ander is de kunst die de leerlingen moeten leren. Het omzetten van werkelijkheid in afbeelding, van taal in beeld, van het ene beeld in een ander beeld.

“In de eerste jaren op school moesten wij regelmatig twee soorten oefeningen uitvoeren. De eerste bestond in het bekijken van een schilderij en dan later het zo goed mogelijk schilderen van wat onthouden was. In de tweede soort oefening werd een van ons een schilderij getoond. Hij mocht zoveel aantekeningen in woorden maken als hij wilde. Daarna vertelde hij over het schilderij aan een ander die het vervolgens moest schilderen.”

Veranderen, omkeren, verwisselen, navolgen, overbrengen, kopiëren, doorgeven, imiteren, namaken, afkijken - over deze fenomenen weet Wijnberg schitterende dingen te schrijven. De roman wemelt van de vondsten, bij voorbeeld de volgende opdracht: “Koop voor minder dan vijf gulden iets dat je persoonlijkheid uitdrukt.”

Soms is de taal de enig mogelijke manier om achter verloren gegane beelden te komen, zoals blijkt uit de volgende passage over Chinese schilderkunst:

“Laat in de negende eeuw leven vier schilders van wie geen schilderijen bewaard gebleven zijn. Ik zou kunnen nalaten hun namen te noemen om het verlies van hun werk minder hevig te voelen. Sun Wei is beroemd omdat hij nieuwe en volmaakte manieren vindt om water af te beelden in verschillende toestanden: snelstromend, schuimend, stil, rimpelend, golvend. Sun Wei begrijpt water zo goed dat hij alle mogelijkheden uitput. Chang Nanpeng put de mogelijkheden van vuur uit. Een pelgrim die een kloosterhal binnenkomt, waarvan een van de muren door Chang Nanpeng beschilderd is, denkt dat de hal in brand staat.

“In dezelfde periode werkt Pi Hong over wie gezegd wordt dat de wortels van zijn pijnbomen onvergelijkbaar zijn en dat hij een nieuw aspect ontdekt aan bomen: doorzettingsvermogen.

“Wei Yan is een jongere tijdgenoot. De dichter Du Fu schrijft over hem dat als hij zijn penseel neerlegt de toppen van zijn pijnbomen lijken te bewegen in de aanhoudende wind. De elfde-eeuwse schilder en schrijver over kunst Mi Fei zegt dat Wei Yen aan het schilderij Een pijnboom met duizend takken en tienduizend naalden een heel jaar heeft gewerkt.”

Variëren en verbinden, verspringen en associëren -het zijn technieken die Wijnberg perfect beheerst. Omdat de roman in zijn geheel is opgetrokken uit talrijke van zulke mooie, en niet zelden geestige, fragmenten is er voor wie wil citeren ruime keus. Ik prik maar wat, in de overtuiging dat ik de roman tot slot maar het best voor zichzelf kan laten pleiten:

“Iemand belooft zijn stervende vrouw dat hij een goed vakman een afbeelding zal laten maken van haar lichaam. Na haar dood zal hij dan naast de afbeelding gaan liggen en die omarmen. Hij zal haar naam een aantal malen fluisteren en hij zal minder bedroefd zijn. Iemand bindt een hertengewei vast op het hoofd van een jager en laat de jager door zijn eigen honden verscheuren. De honden blijven daarna onrustig janken totdat hij een levensecht portret van de jager geschilderd heeft waarvoor de honden gaan liggen en in slaap vallen. Iemand schildert een stilleven van een vaas met een aantal bloemen die spoedig sterven en zegt dat dit geen stilleven is maar een landschap.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden