Review

Wat hebben Fortuyn, Haider, Hagen en Le Pen gemeen?

Was Pim Fortuyn extreem-rechts? Hoort hij in het rijtje van Jörg Haider, Jean-Marie Le Pen en Filip Dewinter? Het antwoord was en is niet in één woord, ja of nee, te geven. Nu Fortuyn is vermoord heeft de vraag naar het juiste trefwoord er nog een andere vorm bij gekregen: veel mensen storen zich eraan dat 'onze rot-Pim' het extremistische etiket in veel buitenlandse kranten zo moeiteloos krijgt opgeplakt.

Daarmee doen ze die kranten op zijn minst een beetje onrecht: hoe verder iemand van ons afstaat, hoe meer ook wij de beschrijving versimpelen. Carl I. Hagen, de leider van de Vooruitgangspartij in Noorwegen, bijvoorbeeld wordt elders in Europa -ook hier- moeiteloos ingedeeld bij extreem-rechts. Maar in eigen land zien weinigen hem zo.

De partij van Hagen ,,vond begin jaren zeventig haar oorsprong in een anti-bureaucratische, liberalistische volksbeweging die het sociaal-democratische 'staatskapitalisme' beu was', schrijft Dirk Evers in 'Nieuw Radicaal Rechts in Europa', een onlangs verschenen boek over de uiterste rechterflank van de politiek op ons continent. Evers vervolgt: ,,De vele koerswijzigingen die de partij onder haar onberekenbare stuurman Hagen heeft meegemaakt, rechtvaardigen daarom eerder de term rechts-populistisch'

'Radicaal rechts' noemen de schrijvers van dit boek (allen redacteuren en correspondenten van de Belgische krant De Standaard) de bonte verzameling van partijen en partijtjes die sinds de Tweede Wereldoorlog in Europa zijn opgedoken. Waarmee ze de definitiekwestie vermijden: dat Fortuyn radicaal rechts te noemen was, willen we allemaal nog wel geloven.

Nieuw radicaal rechts lijkt getalsmatig ver verwijderd van de aanhang die de nationaal-socialisten in Duitsland en de fascisten in Italië tussen de twee wereldoorlogen wisten te mobiliseren. Maar de laatste tijd boekte de stroming -laten we daar gemakshalve maar even van spreken- wel opvallende successen. En dan hebben we het nog niet eens over Le Pen en de mokerslag waarmee die in april de Franse politiek trof. En ook niet over Fortuyn. Maar over de FP & Ouml; in Oostenrijk bijvoorbeeld die sinds 2000 deelneemt aan de regering. Over de Nationale Alliantie en de Lega Nord, die beide (voor de tweede keer alweer) regeren in Italië. Over de Vooruitgangspartij van Hagen in Noorwegen en de Deense Volkspartij van Pia Kjaersgaard in Denemarken die sinds 2001 rechtse minderheidsregeringen in hun land gedogen.

De opkomst, de achtergrond en het succes van deze partijen wordt in 'Nieuw Radicaal Rechts in Europa' in negen hoofdstukken beschreven. Elk hoofdstuk behandelt een land of regio, achtereenvolgens: Duitsland, Italië, Frankrijk, Oostenrijk, Scandinavië, Groot-Brittannië, Nederland, België en Centraal Europa. Het zijn leesbare verhalen - de auteurs zijn goede journalisten. Er valt wat te leren: vrijwel alle hoofdstukken worden besloten met portretten van voormannen en een chronologisch overzicht.

Maar bij het dichtslaan knaagde een onbevredigd gevoel: alle verhalen staan op zich. Na een inleiding waarin wél een eerste poging tot vergelijking wordt gedaan, gaan de schrijvers ieder hun eigen weg. ,,Wat verklaart het succes van de ene vorm van rechts-radicalisme en het gebrek aan aantrekkingskracht van de andere?', vraagt Axel Buyse in de inleiding. Die vraag wordt daarna alleen per hoofdstuk beantwoord.

En dat is jammer. Want je kunt Fortuyn misschien niet op één lijn stellen met iemand als Jörg Haider of Le Pen, maar je mag hem er wel mee vergelijken. Om te zien wat de overeenkomsten en verschillen zijn tussen deze personen, tussen hun programma's, de ontstaansgeschiedenissen van hun stroming, hun respectievelijke aanhang in sociologisch opzicht, enzovoort.

Steven de Foer nam in het boek Nederland voor zijn rekening: van Hans Janmaat tot Pim Fortuyn. En schreef een gedegen verhaal dat niet door de gebeurtenissen van maandag is achterhaald, ook al eindigt hij bij de gemeenteraadsvergadering van 6 maart. De Foer verklaart het gebrek aan succes van Janmaat uit de 'sociale druk' hier te lande. ,,Wie zich openlijk tot het bruine gedachtegoed bekent, mag in Nederland niets te verliezen hebben', noteert hij. Daarnaast was er het 'keiharde' optreden van justitie, culminerend in het verbod van CP'86 in 1998.

De doorbraak van Pim Fortuyn vindt hij nog moeilijk te verklaren. De Foer signaleert dat de sociale druk om je niet negatief over buitenlanders te uiten, afneemt. Aan een typering van Fortuyn waagt hij zich niet. ,,De vraag of hij tot extreem-rechts gerekend moet (nu: moest) worden, is nog niet afdoende beantwoord.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden