Wat Duitse soldaten tijdens de oorlog fotografeerden

De mijnentest', Oekraïne, 1942. Beeld Privécollectie Reiner Moneth, Norden

Veel Duitse soldaten maakten tijdens de Tweede Wereldoorlog amateurkiekjes. De albums op vele Duitse zolders zijn vaak een ongemakkelijke mix van oorlogsmisdaden en schoolreisjesgevoel.

Een vrouw waadt door een riviertje, ergens in de Oekraïne. Het is een oude zwart-witfoto, het is dus moeilijk om vast te stellen wat voor weer het is, maar er hangt een soort zomerse loomheid over het beeld: de vrouw met korte rok, de zon die glinstert in het wateroppervlak, dat roerloos is op de plekken waar de vrouw niet loopt.

En toch is het geen idyllisch tafereel. Ergens op de foto loert het gevaar.

Of misschien loert dat gevaar wel net buiten de foto, bij degene die hem genomen heeft. Dat was namelijk een Duitse soldaat, in 1942. En doordat de vrouw ongeveer in het midden van het beeld staat, krijg je haast automatisch de associatie met een soldaat die door het vizier van zijn geweer kijkt.

'Fremde im Visier'
Die laatste observatie is van Petra Bopp, die in Duitsland de rondreizende tentoonstelling 'Fremde im Visier' organiseerde. Die laat amateurfoto's zien, gemaakt door Wehrmachtsoldaten tijdens de Tweede Wereldoorlog, voornamelijk aan het Oostfront.

Jarenlang lagen veel van die foto's te vergelen op Duitse zolders, miljoenen doen dat waarschijnlijk nog steeds, maar inmiddels komen er ook steeds meer in de openbaarheid.

Een selectie uit de tentoonstelling is nu te zien in het Legermuseum in Delft, aangevuld met foto's uit de collectie van het Rijksmuseum, dat de afgelopen jaren albums verwierf met foto's die Duitse soldaten in het bezette Nederland maakten.

Fotograferen werd aangemoedigd
Heel veel Duitse soldaten schoten tijdens de oorlog kiekjes, vertelt Bopp. Propagandaminister Joseph Goebbels moedigde dat zelfs expliciet aan. Tegenwoordig klinkt ons dat vreemd in de oren, in een tijd dat foto's uit de Bagdadse Aboe Graib-gevangenis de wereldwijde publieke opinie kunnen oververhitten.

Maar in de jaren dertig werd amateurfotografie een bescheiden hype. De eerste goedkope compacte camera's kwamen op de markt, er verschenen aan de fotografie gewijde tijdschriften. Bopp: "De nazi's probeerden mee te liften op die populariteit".

Niet alles mocht gefotografeerd worden. Gesneuvelde Duitse soldaten waren taboe, en vanaf 1941 besloten de Duitse autoriteiten dat het bij nader inzien toch ook niet zo'n goed idee was om executies te fotograferen. Maar niet iedereen gehoorzaamde aan zulke verboden: in een van de albums zie je naast een vrolijke foto van een kerstmaal ineens een paar partizanen aan een galg hangen.

Idee van een schoolreisje
De foto's hielpen zo om een mythe over de Wehrmacht te doorbreken, vertelt Bopp. "Er bestond in Duitsland heel lang het idee dat de oorlogsmisdaden uitsluitend door de SS waren gepleegd, terwijl opa, die vaak in de Wehrmacht had gediend, daar helemaal niets mee te maken had gehad. Deze foto's lieten zien dat je dat onderscheid niet zo sterk kan maken. Ook het leger maakte zich natuurlijk schuldig aan van alles en nog wat."

Toch is het beeld dat blijft hangen als je de foto's bekeken hebt, niet dat van een dood en verderf zaaiend leger, maar gek genoeg meer dat van een schoolreisje.

Interessant is dat de Duitse soldaten in een vreemd land vooral elkaar fotografeerden, in allerlei poses. Ook de vorm waarin de foto's tot ons komen versterkt het vakantiegevoel: het zijn vaak in albums ingeplakte foto's, soms compleet met mild-ironische bijschriften. 'Dat zijn de geweldige Russische wegen', bij een foto van een paar karresporen. 'Pfiffi der Kompaniehund' komt even later ook door het beeld gewandeld.

En even later, bij een foto van een man, blijft de jonge soldaat trouw aan zijn nonchalant-lollige stijl. 'Joden hebben ze hier ook'.

Toeristische lol en oorlogswerkelijkheid
Het is dat contrast tussen ongedwongen toeristische lol en de gruwelijke oorlogswerkelijkheid die af en toe om de hoek komt kijken die de foto's zo wrang, en zo intrigerend maakt. Hoewel in de Nederlandse foto's de nadruk vooral op dat eerste - toeristische lol - lijkt te liggen.

Ook al, zo benadrukken de samenstellers van de tentoonstelling, omdat de Duitsers Nederlanders als een broedervolk beschouwden, anders dan de Russen. Op de foto's uit het Oosten is er duidelijk meer afstand tussen de fotograaf en zijn geportretteerden - vaak ook letterlijk.

Er werd bovendien erg kort gevochten in Nederland, vergeleken bij de jarenlange strijd die er aan het Oostfront werd geleverd.

Levende mijnenveger
Daar kon zelfs zo'n idyllisch riviertje vol gevaren zitten. Dat bleek toen Petra Bopp de hele serie foto's gereconstrueerd had, en dus de foto met de wadende vrouw in perspectief kon zetten. Op de volgende foto zie je een jeep door de rivier rijden, weer een foto later is een jeep gereduceerd tot een hoop verwrongen staal.

De vrouw is geen zonnebaadster, maar een gevangene, die als levende mijnenveger gebruikt werd, en als je dat weet denk je iets van haar terughoudende, gespannen stappen terug te zien: beducht voor het gevaar dat zich dus toch buiten het beeld ophoudt: onder het wateroppervlak.

De tentoonstelling 'Vreemden in het Vizier' is nog tot 29 juli te zien in het Legermuseum in Delft.

Duitse soldaten op de Dam, november 1941. Beeld Collectie Rijksmuseum Amsterdam
Fotograferende Duitse soldaat, plaats en datum onbekend. Beeld Particuliere collectie
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden