Het Oog van De Wolf

Wat de beeldende kunst ons vertelt over de magie van een vol terras

‘Lezende vrouw’ van Édouard Manet (1879). Beeld Universal Images Group via Getty
‘Lezende vrouw’ van Édouard Manet (1879).Beeld Universal Images Group via Getty

Kunsthistoricus Joke de Wolf richt de blik op een kunstwerk dat past bij de actualiteit. Vandaag: Het terras.

Koffie drinken buiten de deur is gedoe, dezer dagen. Het betekent geklungel met een te volle kartonnen beker en vergeefse zoektochten naar een leeg bankje zonder duivenpoep, als het tenminste niet regent. Het genot van koffie aan je tafel geserveerd, in een mok, koekje erbij en een stapel binnen- en buitenlandse kranten binnen handbereik moeten we voorlopig missen.

In films en series valt op hoe vaak mensen buiten de deur eten en drinken. Ook in de beeldende kunst is het café een geliefd decor. Zoals op dit schilderij van Édouard Manet, Lezende vrouw. De vrouw heeft een bleek, fijn gezicht met smalle rode lippen. Voor zich houdt ze een tijdschrift waar ze in leek te lezen toen de kunstenaar het tafereel schilderde, maar schijn bedriegt.

De vrouw is dik ingepakt: ze draagt een hoed, een jas en handschoenen, iets warms om haar nek: ze zit buiten. Op de achtergrond sluimeren bomen, struiken, rode bloemen, zonlicht. Op het tafeltje staat het meest veelzeggende detail. Het paste maar voor de helft op het schilderij, maar dankzij het handvat, dat Manet met één soepele zwiep witte verf met wat sliertjes bruin en blauw op het doek zette, is het onmiskenbaar een bierpul. Vers getapt, met schuimkraag. Deze vrouw zit op een terras.

Een terras is een organisme

Een terras is er niet alleen voor het eten en drinken, het is een organisme. Als je alleen op een terras zit – niet alleen aan tafel, als énige – werkt het terras niet. Het wordt absurd, al die lege tafels. Pas als er meer mensen zitten, klopt het. Iedereen kan er doen waar hij of zij zin in heeft, tegelijk is er een onderlinge band omdat je bij dezelfde obers hoort, van dezelfde tafels eet. Je bent tijdelijk familie.

Die verwantschap moeten we nog even missen. Want een terras waarvoor je vooraf moet reserveren, waar je zo ver uit elkaar zit dat je de gesprekken van de buren niet kunt volgen, heeft niets met dat organisme te maken. Manet, door vrienden omschreven als de schilder van het moderne leven, toont de vrouw bewust van zo dichtbij dat ik zeker weet dat er andere mensen om haar heen zitten. Mensen die hun stem verheffen, flaneren en lonken. Ze zit alleen en kijkt over de rand van haar tijdschrift naar iemand verderop.

In haar rechterhand houdt de vrouw de stok die om de rug van het tijdschrift is geklemd, zodat het papier niet verfrommelt én niet in de binnenzak van een bezoeker verdwijnt. Het tijdschrift zelf is smoezelig en onscherp omdat het in dit schilderij niet om het tijdschrift gaat. Het gaat om het lichtste deel van het beeld, het deel waar je het lege doek nog kunt zien: haar gezicht en haar ogen. We weten niet wat ze ziet, wat ze denkt, wie ze is, en toch zitten we als vrienden bij elkaar. Dát is de magie van een vol terras.

Lees ook:

Felle kritiek op nazi’s, oorlog en ellende. Met een vette knipoog

John Heartfield was in 1930 in Duitsland de eerste collagemaker met een miljoenenpubliek. De nazi’s kregen ervan langs in zijn bijtende fotomontages, die ook op de lachspieren werken. Ze zijn nu te zien in Zwolle.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden