Review

Wat blijft over als je de klassieke theologie helemaal uit hebt?

Als Henk Vroom, godsdienstfilosoof aan de Vrije Universiteit, in april 1992 een lezing over godsbeelden geeft, verzucht een Amerikaanse collega na afloop: ,,If this is true, I should be fired' (als dit waar is, zou ik ontslagen moet worden).

Jan Greven

Het betoog, waarmee Vroom de basis dreigde weg te slaan onder de beroepsmatige theologiebeoefening van zijn Amerikaanse collega, was een pleidooi tegen het filosofisch godsbegrip. Het godsbegrip dus dat God ziet als volmaakt, alwetend, almachtig en alomtegenwoordig. Voor Vroom is zo'n godsbegrip niet meer dan een filosofisch hulpmiddel om menselijke kennis te verankeren en absoluut ongeschikt om als basis voor de theologie te dienen.

Als zo'n hulpmiddel heeft Descartes, de 17de-eeuwse filosoof die dit godsbegrip ontwikkelde, het ook gezien. Descartes 'gebruikt God zoals men in de meetkunde een hulplijn trekt'. Daarmee heeft Descartes de God van de christelijke traditie losgemaakt van de bijzondere gebeurtenissen waarin mensen God hebben ervaren, en daarom, aldus Vroom, is diens godsbegrip onbruikbaar in de theologie.

Voeg daaraan toe dat volgens Vroom, en ik denk dat bovengenoemde Amerikaanse collega op dit punt pas goed is geschrokken, de centrale christelijke leerstukken zoals de twee-naturenleer over de persoon van Christus en de leer van de goddelijke drie-eenheid (die beide uitgaan van Gods bovengenoemde 'filosofische eigenschappen') voor 'onoplosbare filosofische problemen' zorgen en je houdt filosofisch en traditioneel-theologisch gezien weinig van God over.

Dat Vroom de leerstukken van de twee naturen en de drie-eenheid als 'filosofisch onmogelijk' kwalificeert komt doordat hij het onmogelijk acht God in heldere en ondubbelzinnige filosofische begrippen te vatten en vanuit die begrippen over Hem te argumenteren. Voor Vroom begint de godskennis niet bij dit soort begrippen maar bij bijbelse verhalen waarin mensen iets van of over God ervaren hebben. Hun verhalen roepen gevoelens op over onszelf en over God. Ze zijn vaak vaak dubbelzinnig en spreken elkaar tegen. Ze laten zien dat God en mensen met elkaar in een verbondstraditie staan, dat ze elkaar nodig hebben en op elkaar reageren. Dat is een heel andere insteek dan in de, zoals Vroom zegt, 'scholastieke', maar laten we maar zeggen 'klassieke' theologie, waarin het menselijk bestaan tegenover God (mits elkaar aanvullend) als negatief beschouwd wordt en waarin over God gespeculeerd wordt zonder dat er ooit naar een concrete menselijke situatie of een bijbels verhaal verwezen hoeft te worden. Vroom, kortom, heeft die klassieke dogmatiek helemaal uit en wil in plaats daarvan beginnen met bijbelse verhalen of met liturgische teksten om van daaruit zijn theologische begrippen te ontwikkelen.

Zijn collega Wessel Stoker zit, zo blijkt uit een artikel waarin hij het eerste deel van Nico Ter Lindens bijbelvertelling 'Het verhaal gaat...' analyseert, op datzelfde spoor. Ter Linden, aldus Stoker, pendelt heen en weer tussen het bijzondere van een bijbelse geschiedenis en de universele, algemeen geldige lessen die er uit zo'n geschiedenis te trekken zijn. Zij het dat Ter Linden soms wel iets te snel een symbolische uitleg geeft, waardoor het bijbelverhaal wordt 'verliteratuurd'.

Net als de literatuur beschrijft het verhaal in zo'n geval een menselijke situatie om daarmee een sleutel tot het verstaan van het menselijk bestaan aan te reiken. Zo'n gelijkschakeling van de bijbel met de literatuur, miskent dat het in de bijbel niet gaat om bestaansverheldering biedende literatuur, maar om unieke geschiedenis waartoe de bijbellezer toegang moet zien te krijgen. Daardoor onderscheidt de bijbel zich van literatuur.

Stoker en Vroom willen beiden beginnen bij de gelovige ervaring, in het bijbelverhaal of in de liturgie, en niet in de filosofie. Vanuit de verhalen willen ze begrippen ontwikkelen waarmee ze God op het spoor komen. Maar meer dan 'op het spoor komen' zal het niet worden. Helder en beslist spreken over God, drie-eenheid, twee naturen, predestinatie en noem maar op, zoals dat in de traditionele dogmatiek gebeurde, is er niet meer bij; die dogmatiek hebben ze achter zich gelaten.

Stoker en Vroom zijn beide leerlingen van G.E. Meuleman, die het grootste deel van zijn arbeidzame leven godsdienstfilosofie aan de Vrije Universiteit heeft gedoceerd. Aan hem hebben ze hun boek opgedragen. Ook in ben door Meuleman opgeleid en lees daardoor met extra aandacht wat Stoker en Vroom van de theologie gemaakt hebben. Waarbij ik constateer dat ze, al analyserend, opmerkelijk veel de deur uit gedaan hebben. Wat er voor in de plaats is gekomen, is eerder programma dan nieuwe geloofsleer als zij al van een nieuwe geloofsleer willen spreken. Ik denk dat ze het liever hebben over 'aanzetten tot geloof'. Hun analyserende aanpak, voorzichtig, doorvragen en consequenties niet uit de weg gaan, spoort met de wijze waarop hun leermeester filosofie en theologie benaderde. Voor zichzelf nooit zeker van zijn zaak. Altijd weer nieuwe vragen en daardoor in feite permanent in onzekerheid of hij wel goed begreep wat hij begreep. Door die eigenschap ook vaak niet verder komend dan de messcherpe analyse waardoor hij generaties theologen, waaronder de mijne, leerde denken en analyseren. Sterker in het vragen stellen dan in het antwoorden geven.

Zijn leerlingen zijn hem op dit spoor gevolgd. Maar ook hun boek roept onvermijdelijk de vraag op waar al die analyse op uitloopt. Wat houd je tenslotte over als je meer wilt zeggen dan persoonlijke ervaring, ook al is het de persoonlijke ervaring van een bijbelse figuur? Wat voor antwoord heeft Vroom bijvoorbeeld gegeven aan die Amerikaanse theoloog? Zoek inderdaad maar een andere baan, want die dogmatiek van je klopt filosofisch gezien van geen kant en beperk je maar tot de godsdienstfilosofische analyse? En als er filosofisch niets meer over God te melden valt, rest ons dan alleen nog de preek als reflectie op menselijke-ervaring-over-God-uitgedrukt-in-een-verhaal? Ik had er graag nog iets meer over gehoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden