Boekrecensie

‘Wat baat het om je met zoveel deugd en trouw in te zetten voor een volk dat zo wispelturig is?’

Jan Bernd Bicker (1746-1812) Beeld L.B. Coclers, 1776

In de roerige achttiende eeuw streed de Amsterdamse politicus Jan Bernd Bicker tegen de stadhouder.

Jan Bernd Bicker was gewaarschuwd. “Wat baat het om je met zoveel deugd en trouw in te zetten voor een volk dat zo wispelturig is?”, verzuchtte zijn opa van moeders kant midden achttiende eeuw, nadat de dood van stadhouder Willem IV ook in Amsterdam voor een kleine politieke aardverschuiving zorgde. Waarom zou een mens zijn lot in handen leggen van ‘een volk dat als een weerhaan draait en gretig oproer kraait’?

De vader van Jan Bernd Bicker luisterde. Hij beperkte zich voortaan tot zaken. Zijn belangrijkste taak was het meerunnen van een bank die velen van kapitaal voorzag, van Amsterdamse kooplieden tot aan de Russische tsaren. Jan Bernd was als telg van dezelfde vooraanstaande Amsterdamse familie voorbestemd voor opvolging in het bedrijf. Maar hij kon de verlokkingen van de politiek niet weerstaan. ‘Laat de jongen toch gewoon doen wat hij zelf wil’, schreef een oom, ambassadeur van de Republiek in het Ottomaanse Rijk.

De jonge patriciër mocht zijn hart volgen. Het roerige leven dat hem dat opleverde is nu opgetekend in ‘De geschiedenis volgens Bicker 1746-1812’. Tot burgemeester schopte hij het in tegenstelling tot een aantal van zijn voorouders nooit. Bicker werd wel lid van de vroedschap en afgevaardigde in de Staten-Generaal. In latere jaren was hij lid van de municipaliteit (gemeenteraad) en onder de Franse bezetting maakte hij zelfs enige tijd deel uit van het staatsbewind, in feite de regering.

Twee kanten

Auteur Mariëlle Hageman, (kunst-)historicus en goed thuis in de Amsterdamse en Nederlandse geschiedenis (onder meer schrijver van ‘Amsterdam in de wereld. Sporen van Nederlandse gedeelde verleden’ en ‘Het A’dam-boek 1275-2003’), laat scherp zien hoe het gevaar voor Bicker van twee kanten dreigde. Als tegenstander van de stadhouderlijke rol van de Oranjes kon hij op hun vijandschap rekenen en van die van het volk dat vaak op de hand van deze vooraanstaande familie was. Dat kwam hem op zeven jaar ballingschap in België, Frankrijk en Zwitserland te staan. 

In kringen van de patriotten behoorde hij tot de conservatievere stemmen. Bicker was vooral consequent voorstander van de republikeinse staatsvorm. De gewone burger mocht van hem best wat invloed krijgen, maar niet te veel. In de ogen van meer radicale patriotten groeide de aristocraat Bicker met zijn redelijkheid en elitaire standpunten uit tot een sta-in-de-weg voor echte hervormingen. Na een staatsgreep van de vernieuwingsgezinden was hij een tijdlang gevangene in eigen land, thuis, in Wijk bij Duurstede en in Leeuwarden.

Omslag ‘De geschiedenis volgens Bicker’

Hageman voert de lezer mee naar die bange uren, maar ook naar meer glorieuze momenten en ontmoetingen met onder anderen stadhouder Willem V, Napoleon en diens minister van buitenlandse zaken Talleyrand. Ze maakt met haar boek het ongewisse en het veranderlijke karakter van het einde van de achttiende en de negentiende eeuw invoelbaar. In het tot leven wekken van Bicker slaagt ze slechts ten dele. Hij bepaalde steeds weer zijn positie als de bordjes weer werden verhangen. Soms was hij vooral lijdend voorwerp en overkwamen de zaken hem vooral. Maar echt doordringen tot Bicker zelf, zijn denken en vooral zijn gevoelens blijft lastig. 

Mogelijk ligt het aan het bronnenmateriaal, dat weliswaar voor een man van meer dan twee eeuwen terug met brieven, dagboeken, memoires en meer redelijk overvloedig is, maar misschien weinig prijsgeeft over de ware Bicker. Hageman had als auteur ook wat meer de regie kunnen nemen. Waar ze consequent het perspectief van haar hoofdpersoon kiest en bijna scènegewijs schrijft, zoals in de proloog over Bickers vlucht na de zege van Oranje over de Patriotten, komt de lezer wel dicht bij Bicker.

Die kreeg uiteindelijk zijn bekomst van de politiek. Toen Rutger Jan Schimmelpenninck in 1805 in opdracht van Napoleon op behoorlijk autocratische wijze orde op zaken stelde in Nederland, benaderde die raadspensionaris Bicker voor een plekje in het nog slechts negentien leden tellende Wetgevend Lichaam. Die bedankte: hij had genoeg meegemaakt, was op leeftijd en had verplichtingen ten opzichte van zijn kinderen. Schimmelpenninck wenste hij het beste toe: “De alzegenaar ondersteune uw pogingen”..

Oordeel: invoelbaar tijdsbeeld, maar doordringen tot Bicker zelf blijft lastig.

Mariëlle Hageman
De geschiedenis volgens Bicker 1746-1812
Van Oorschot; 272 blz. € 22,50

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden