Beethoven

Wat als Beethoven onze moderne pauken gekend had? ‘Hij zou helemaal gek geworden zijn’

Beeld Illustratie Suzan Hijink

Beethoven liet het symfonieorkest revolutionair anders klinken. In deze serie vertellen musici hoe hij klankkleuren uitbuitte en de grenzen van hun instrumenten opzocht. Vandaag: paukenist Maarten van der Valk.

Deze serie over Beethoven en zijn instrumenten móet beginnen met de pauk. Omdat hij daar zo verrassend voor schreef. Maarten van der Valk, paukenist van het Orkest van de 18de Eeuw, is het daar helemaal mee eens. 

“Beethoven is echt een uitdaging voor paukenisten. Mijn leraar zei altijd: als je Beethoven kunt spelen, kun je alles spelen. Gevoel voor ritme en timing is uitermate belangrijk en het gaat niet alleen over de ‘kleur’ van je slag, maar ook over aanvang en einde.

“Meteen in de Eerste symfonie uit 1800 zit een zeer geraffineerde passage. In het tweede deel moet je in een gepunteerd ritme spelen, terwijl violen er triolen tegenaangooien. Klinkt misschien technisch en ingewikkeld, en dat is het ook, omdat je als paukenist net een fractie van een seconde later moet komen dan die violen. Lastig, maar als het lukte, verscheen er bij onze dirigent Frans Brüggen een grote glimlach om zijn mond.

“Er spelen twee buitenmuzikale factoren mee bij componist Beethoven: de oorlog en zijn doofheid. Hij was in Wenen omringd door oorlogen en heeft dat militaristische nooit kunnen loslaten. Iemand schreef in dat verband dat Beethoven soms op een huiveringwekkende manier de pauken inzet. In de Negende symfonie gaat het over die oorlog en over zijn doofheid. In het tweede deel moet je een paar goede klappen geven op een plek waar het ineens even helemaal stil is. Ik wacht altijd net even langer dan moet. Om de schok nog iets groter te maken.

“Die oorlog zit ook in de Achtste symfonie. Daar schrijft hij voor het eerst een lage f voor die ook nog eens fortissimo gespeeld moet worden. Dat was in die tijd ongehoord.

“Ik ben van oorsprong drummer, kom dus uit een andere muziekhoek. Ik fantaseer weleens dat ik als een vrijbuiter met twee paukjes in een postkoets de wereld over reis. Maar het is een eer om Beethoven te mogen spelen, echt! Ik voel een grote verwantschap. In zijn muziek zit zo’n schwung dat ik vermoed dat hij in onze tijd in een jazzcombo zou hebben gezeten. In zijn composities ligt alles vast in de partituur, maar voor je gevoel improviseert hij maar een eind weg. Hij bouwt ritmische ingewikkeldheden in waarbij je erg moet nadenken. Van nadenken hou ik wel, maar je moet ervoor waken dat het geen paukenconcert wordt. Je schikt je in de structuur van het geheel en ontdekt vanzelf waar je hem van katoen kunt geven.”

Wat als Beethoven onze moderne pauken gekend had? Wat als hij niet slechts had hoeven werken met die relatief kleine keteltjes, bespannen met kalfs- of geitenvellen die maar moeilijk te stemmen zijn?

De vraag verrast Van der Valk. “Hij zou helemaal gek geworden zijn”, zegt hij na even nadenken. “Hij zou gecharmeerd zijn geweest van het volume, de herrie. Maar de finesse in klank die je op een moderne pauk kunt realiseren, daar had hij niet mee overweg gekund. En dat je die pauken heel snel naar een andere toon kunt omstemmen, zou iets krankzinnigs voor hem geweest zijn. Beethoven moest zich beperken tot twee pauken die van tevoren in een bepaalde toon gestemd waren. Die beperking maakte dat hij precies wist waar in het muzikale bouwwerk hij de pauken wilde inzetten. Beethoven had respect voor dat bouwwerk.

“De structuur van zijn symfonieën is zo uniek en eigen, daar valt niets aan te verbeteren. Al had hij twaalf pauken gehad, gestemd in alle tonen van de toonladder, dan nog had hij daar niets mee gedaan. Dan was het effect van wat hij beoogde totaal verloren gegaan.”

In november bestaat het Orkest van de 18de Eeuw veertig jaar. Met drie gastorkesten voert het dan alle Beethoven-symfonieën uit. 

Lees ook:

Waarom Beethoven inspireert om beter te gaan leven

Wie was Ludwig Van Beethoven nou echt? Wat zijn de grootste clichés rondom een van de grootste componisten ooit? Jan Caeyers geeft verrassende antwoorden in zijn boek dat in dit Beethovenjaar als officiële biografie bestempeld is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden