Review

Wasserstein ziet te veel joden over het hoofd

Bernard Wasserstein: Het einde van een diaspora, joden in Europa sinds 1945. Ambo, Baarn; 288 blz. - ¿ 49,50.

Hij zet honderd-en-één gebeurtenissen in Oost- en West-Europa chronologisch bijeen. Zijn vertrekpunt is de behandeling, als displaced persons, van joden die uit kampen of onderduik waren teruggekeerd: de geallieerden waren als de dood voor een 'voorkeursbehandeling', die de slachtoffers maar tot een hinderlijke pressiegroep zou maken. Wasserstein eindigt met de staat Israël, druk genoeg met zichzelf en voor joden in de diaspora geen 'deus ex machina' die hun cultuur nieuw leven kan inblazen.

In zijn opsomming van hoe kerken, of partijen, of neonazi's, of regeringsleiders zich jegens de joden gedroegen en gedragen (en andersom) geeft Wassersstein niet zozeer blijk van een drang naar beschrijving als wel van bezorgdheid. Hoe moet het verder met de Europese joden, als hun aantal vermindert en ze door assimilatie niet meer traditioneel-religieus in de samenleving aanwezig zijn?

Na de uitroeiing van miljoenen joden in de Tweede Wereldoorlog leefden er in Europa nog ongeveer vier miljoen joden. Nu zijn dat er - als gevolg van gemengde huwelijken, een laag geboortecijfer en emigratie naar Israël - nog slechts twee miljoen. Over een paar jaar zijn er een miljoen over en uiteindelijk verdwijnen ze uit het zicht. Bovendien is de westerse samenleving zo tolerant geworden dat het voor joden minder noodzakelijk is dan vroeger, zich te identificeren met gebruiken uit de joodse traditie of met de taal, het religieuze Hebreeuws of het volkse Jiddisj.

De drang naar bescherming door bij een eigen groep te horen moge zijn verminderd, zoals Wasserstein zegt, maar is daartegenover de mogelijkheid tot profilering niet gegroeid? Hoe verdraagzamer immers de omgeving, des te openlijker kan een minderheid voor haar overtuiging of leefwijze uitkomen. Wasserstein heeft in zoverre gelijk, dat in ieder geval kwantitatief 'joodse cultuur' heden ten dage minder zichtbaar, minder grijpbaar is dan in de wereld van vóór de vernietigingskampen.

Hij meent dat het 'joodse vraagstuk' in weerwil van de toenemende tolerantie nog steeds bestaat, omdat de joden in aantal zijn afgenomen. Ze waren niet talrijk genoeg om vanuit hun cultuur zelfbewust weerstand te bieden aan openlijk of latent antisemitisme. Hun aandeel in de cultuur is verwaterd en er “rest uiteindelijk niets anders meer dan een dunne laag van gecommercialiseerde volkscultuur: 'Fiddler on the roof' (Anatevka), noedelsoep, joodse witzen (grappen) . . . een soort heimwee naar een vagelijk waargenomen, dood verleden, en geen basis voor een levende collectieve identiteit”.

Wasserstein staaft de zijns inziens bestaande samenhang tussen antisemitisme en culturele desintegratie met tal van (demografische) gegevens, waaronder geboortecijfers en aantallen door joden vervulde ambtelijke functies, en ook met reeksen antisemitische voorvallen. Maar zijn slotsom, dat de oorzaak van antisemitisme en desintegratie het afnemende aantal joden is, is in tegenspraak met de brede definitie van een 'jood' in de inleiding op het boek: 'jood' zijn 'allen die zichzelf als jood beschouwden, of door anderen als jood werden gezien'.

Wasserstein gaat eraan voorbij, dat onder andere in Nederland een groeiend aantal mensen zich als 'jood' beschouwt, terwijl zij niet altijd zijn in te passen in zijn toespitsing op bewust 'joods' grootgebrachte mensen.

Zo ruimhartig als zijn definiëring in de inleiding is, zo eng geeft hij, paradoxaal genoeg, invulling aan het begrip identiteit, waaraan hij het joods zijn afmeet. Zijn bagatelliserende beschrijvingen van noedelsoep enzovoorts zijn de enige substantiële passages over joodse cultuur. Culturele uitingen, in dit geval joodse, zijn toch bij uitstek een aspect van identiteit?

Religieuze affiniteit, niet zelden vervlochten met een gevoel van culturele verwantschap, laat Wasserstein vrijwel geheel buiten beschouwing. De toenemende belangstelling voor Jiddisje muziek, 'joodse cafés', Jiddisj aan de universiteit, bijbelse leerhuizen, boeken van joodse schrijvers of met joodse verhalen - dit hele diffuse gebied van hedendaagse joodse geschiedenis onttrekt zich aan Wassersteins waarneming. (Ja, dan is de aftreksom van twee miljoen joden nu naar één in de nabije toekomst snel gemaakt.) Religiositeit staat voor hem ongeveer gelijk aan ultra-orthodoxie en daar is voor Europa trouwens ook al geen heil van te verwachten, omdat ultra-orthodoxe joden, die trouwens hoofdzakelijk in Israël en de VS wonen, zijns inziens een te verwaarlozen percentage van het joodse volk uitmaken.

Het is een gotspe: praten over joodse cultuur, geënt op en (excusez le mot) doorspekt van de traditie, en dan 'religie' vereenzelvigen met één denominatie binnen het jodendom, hoezeer die ook de waarheid in pacht meent te hebben. Wassersteins kortzichtigheid doet denken aan die van hedendaagse in de christelijke cultuur gewortelde waarnemers die christenen gemakshalve terug naar ouwel of kansel verwijzen om zich niet het hoofd te hoeven breken over minder simpel herkenbare interesses en verbanden.

Buitenkerkelijke joodse activiteiten bepalen in toenemende mate de 'joodse identiteit' van een minderheid in een westerse samenleving die meer dan ooit uit culturele minderheden bestaat. Wie een realistisch beeld wil geven van deze culturele verscheidenheid en de ontwikkelingen daarbinnen, kan niet volstaan met het etiket 'desintegratie'. De samenleving is in al haar beweeglijkheid zoals ze is en simpele meetlatten doen aan die dynamische werkelijkheid geen recht.

Het doemdenken van Wasserstein is gebaseerd op cijfers. Maar wel vaker in de geschiedenis stond joods zijn niet gelijk aan een lidmaatschap van een joods kerkgenootschap. En sinds de Tweede Wereldoorlog bestaat er (ook) onder joden een gezonde weerzin tegen registratie bij de burgerlijke stand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden