Review

Was Spanjer goed of fout?

Het leven van de Amsterdamse Elizabeth Spanjer, opgegroeid in een anarchistisch milieu, was een aaneenschakeling van onlogische beslissingen, bijna allemaal genomen onder de druk van internationale gebeurtenissen.

Monica Soeting

De herinneringen van ‘gewone’ mensen, schreef de onlangs overleden historicus Eric Hobsbawm in ’Interesting Times. A Twentieth-Century Life’, zijn geen illustraties bij de wereldgeschiedenis, maar laten zien hoe de wereldgeschiedenis hun levens vorm gaf. Een mooi voorbeeld daarvan zijn de herinneringen van Elizabeth Spanjer, in 1915 geboren in een arbeidersgezin in Amsterdam. Haar leven, opgetekend door Rob Hartmans, is een aaneenschakeling van achteraf gezien onbegrijpelijke en onlogische beslissingen, bijna allemaal genomen onder druk van internationale politieke gebeurtenissen.

Spanjers ouders, beide anarchisten, gingen kort na de geboorte van haar jongere zusje uit elkaar. Het vaderloze gezin verhuisde van de ene plaats naar de andere, voortdurend op zoek naar werk en goedkope huisvesting. Als jong meisje sloot Spanjer zich aan bij de Revolutionaire Jeugdbond. Toen ze zeventien was, werd ze opgenomen in het gezin van Henk en Mien Sneevliet. Met Henk kreeg ze een relatie, en dankzij hem vond ze een baan bij het Nationaal Arbeids-Secretariaat (NAS). Jaren later pas wist ze een einde te maken aan de sadomasochistische en verstikkende verhouding met Sneevliet door bij het NAS ontslag te nemen en een eigen woning te huren.

Spanjer was natuurlijk niet de enige die als naïef en afhankelijk meisje in een dergelijke situatie terecht kwam. Opmerkelijker is hoe ze zich van die verhouding losmaakte: gedreven door de wind, zoals ze zelf zegt, de kansen aannemend zoals die zich voordeden, zonder dat ze er veel over nadacht. Zo vond ze na haar vertrek van het NAS al gauw een betrekking bij de Nederlandse vestiging van het Amerikaanse filmbedrijf Metro-Goldwyn-Mayer. Toen de inval van de Duitsers daar een eind aan maakte, kreeg ze een functie bij een Duitse filmmaatschappij die in Amsterdam een film over Rembrandt maakte. Daarna werkte ze voor de filmmaatschappij van de NSB’er Egbert van Putten.

In 1944, kort na Dolle Dinsdag, vertrok ze naar Berlijn. Niet omdat ze bang was als verraadster veroordeeld te worden, maar omdat ze zwanger, zonder baan, door zowel Duitsers als Nederlanders gewantrouwd en verwikkeld in relatieproblemen, geen andere oplossing zag. In 1945 vond ze in West-Duitsland Joop Zwart terug, een jeugdliefde. Ze trouwden, maar gingen in 1959 weer uit elkaar, toen Zwart in allerlei duistere zaken verwikkeld raakte.

Was Spanjer goed of fout? Als lezer ontkom je niet aan die vraag, ook al doet Hartmans zijn best om te laten zien dat dat criterium niets te maken heeft met de werkelijkheid. Daarmee heeft hij geen ongelijk, en Spanjers goede verhouding met mensen als Van der Goes van Naters, die getuige was bij haar huwelijk, bevestigt dat. Wél kun je je afvragen hoe je zelf zou hebben gehandeld als je onder dezelfde omstandigheden had geleefd. Zou je dezelfde beslissingen hebben genomen als Spanjer? Of zou je alles anders hebben gedaan?

In 2007 beantwoorden de meeste Nederlanders deze vraag anders dan veertig jaar geleden, zoveel is zeker. In de jaren zestig zette Spanjer zich, samen met Zwart en Karel van het Reve, in voor slachtoffers van de communistische regimes in Oost-Europa en de Sovjet-Unie. Maar twintig jaar na de Tweede Wereldoorlog was je ’rechts’ als je niet voor Rusland koos. Links Nederland bekeek Spanjers acties dan ook met wantrouwen.

Daarom krijgen deze herinneringen aan het eind een onverwacht een andere wending. Aan het slot van ‘Alleen in de wind’ wordt niet Spanjer ter verantwoording geroepen, maar de lezer zelf, voorzover die tot de generatie van de babyboom hoort. Je zou de babyboomers de kost moeten geven die veertig jaar geleden de miljoenen doden die de communistische regimes op hun geweten hebben als leugen, of als ’noodzakelijk voor de wereldgeschiedenis’ hebben afgedaan. Was dat goed, of was dat fout?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden