Was Frans Hals ongeduldig, een sloddervos of zag hij niet meer zo goed?

Frans Hals' schilderij van de regentessen na de restauratie. Beeld rv

Ook bij beroemde schilders ging wel eens wat mis. Bij de restauratie van de regentenstukken van Frans Hals bleek dat hij niet altijd het geduld had om te wachten tot de olieverf goed droog was.

Was schilder Frans Hals een ongeduldig type? Een sloddervos? Of mankeerde hij iets aan zijn ogen? De antwoorden op die vragen zullen we waarschijnlijk nooit krijgen. Toch hebben Liesbeth Abraham en Mireille te Marvelde het gevoel dat ze wel weer dichterbij de Haarlemse oude meester zijn gekomen, met het grote restauratieproject dat ze hebben uitgevoerd met hun collega Herman van Putten.

Vier jaar waren ze bezig met het onderzoek en de restauratie van drie wereldberoemde regentenstukken van Hals. Vanaf vandaag hangt het trio weer in volle glorie in het Frans Hals Museum in Haarlem.

Hard nodig

Een paar dagen voordat de schilderijen terugverhuizen naar de museumzalen, doen Abraham en Te Marvelde nog een laatste inspectie in het atelier. Het zal vreemd zijn, vinden ze allebei, als ze straks weg zijn uit het atelier. Abraham: "Ik ga ze missen, de regentessen en regenten. Straks krijg ik nog last van het lege-nestsyndroom." Te Marvelde zal ook opgelucht zijn als de drie grote doeken weer veilig in hun lijst aan de muur hangen. "Ik zal er dan heel anders naar kijken dan hier in het atelier, waar je veel bezig bent met beschadigingen, overschilderingen en vernislagen."

De restauratie was hard nodig. De vorige grote beurt was circa honderd jaar geleden. De drie schilderijen behoren met de schuttersstukken tot het belangrijkste werk van Frans Hals (1582/83-1666). In 1641 schilderde hij de regenten van het Sint Elisabeths Gasthuis in Haarlem, de stad waar hij zijn hele leven heeft gewerkt. Rond 1664 volgden de groepsportretten van de regenten en regentessen van het Oudemannenhuis, dat gevestigd was in het gebouw waar nu het Frans Hals Museum zit. 

Regenten en regentessen waren voorname lieden. Ze bestuurden liefdadigheidsinstellingen, waarbij de mannen meestal belast waren met de administratie en financiën en de vrouwen toezicht hielden op huishoudelijke zaken.

Roodbruin spoortje

Bij het restaureren van eeuwenoude schilderijen doe je, alleen al door de voortschrijdende techniek, altijd nieuwe ontdekkingen, vertellen Abraham en Te Marvelde. Ook nu was dat het geval. Vooral op het schilderij van de regentessen kwamen ze bij het verwijderen van oude vernislagen nog niet eerder ontdekte details tegen, waaronder drie verschillende soorten druipsporen. Ze hebben de vijf statige dames met hun witte kanten kragen en manchetten in het atelier op een ezel gezet, zodat de verslaggeefster er met de neus bovenop kan kijken. Dat is ook wel nodig, net als het lampje waarmee Abraham details aanlicht, om de druipsporen op het doek te kunnen zien.

We beginnen links onderin de hoek, waar een dun roodbruin spoortje loopt ter hoogte van het manchet van de regentes. Dat is volgens de restauratoren veroorzaakt doordat de schilder de verf te sterk had verdund. Hij heeft dat niet opgemerkt of had geen tijd of zin de druiper weg te halen. 

Dan gaat het lampje naar de benige, dooraderde linkerhand met gouden ring van de bazig ogende regentes rechts vooraan. Het lichtbruine spoortje dat eindigt in een druppel is duidelijk een gevalletje van ongeduld. Hals heeft daar te snel en te royaal medium gebruikt. Hij bracht dit transparante materiaal aan om de donkere partijen meer diepte te geven, maar had kennelijk niet het geduld om te wachten tot de verf goed droog was, is de conclusie van de restauratoren. Wellicht speelde ook mee dat hij zich niet de tijd gunde: hij was al over de tachtig toen hij de twee groepsportretten voor de regentenkamers van het Oudemannenhuis schilderde. Wat ook zou kunnen is dat zijn ogen niet meer zo goed waren.

Zwevende handen

Waar de schilder zelf niet de hand in heeft gehad, zijn de druipsporen op het tafelkleed, onderaan in het midden van het doek. Die zijn veroorzaakt door een grote lekkage als gevolg van smeltende sneeuw in 1891 in het voormalige Oudemannenhuis, waar toen het Stedelijk Museum - de voorloper van het Frans Hals Museum - was gevestigd. Nu we het toch over het tafelkleed hebben, rijst de vraag waarom Frans Hals dat in zo'n donkere kleur heeft geschilderd. Het valt daardoor helemaal weg tegen de achtergrond en de handen van de regentessen die op het kleed rusten, lijken wel te zweven.

De restauratoren laten een dia zien van een dwarsdoorsnede van de verfopbouw, die onthult dat het kleed oorspronkelijk grijsgroen was. Dat geldt ook voor het gordijn op de achtergrond en de bomen in het schilderij dat achter de regentessen hangt. De grijsgroene tint is zo donker geworden doordat het koperpigment in de verf is verkleurd. Abraham: "Niets meer aan te doen." Overschilderen met grijsgroene verf is geen optie, benadrukt Te Marvelde. "Het wordt met onze verf nooit meer zoals het was. Het is nu in ieder geval de verf die Frans Hals heeft gebruikt. Ook zien we zijn verfstreken erin. Die zouden anders ook verdwijnen."

Andere delen van het schilderij zijn wel lichter geworden door het verwijderen van oude, vergeelde vernislagen. Al is de metamorfose lang niet zo groot als bij de vorige grote restauratie in 1926, toen restaurator Derix de Wild van onder de bruine vernislagen de hagelwitte kragen en manchetten en bleke gezichten van de regentessen tevoorschijn toverde.

Oude doos

Tot hun verrassing ontdekten ze in het museumdepot een doos met alle documentatie over deze restauratie, inclusief de vieze schoonmaakdoekjes die Derix had gebruikt.

In de doos lagen ook drie autochromes - de voorloper van de kleurenfoto - die het enorme kleurverschil laten zien na het verwijderen van de diepbruine vernislagen. De restauratoren hebben veel steun gehad aan de nalatenschap van hun verre voorganger. Abraham: "Het ontroerde ons haast toen we zagen met hoeveel zorg hij die doos heeft gevuld."

Lees ook waar je op kunt letten als je het schilderij van de regentessen beter wil bestuderen: "Wat wij (...) de vrouwen verwijten, is dat zij niet het juiste gevoel hebben op het juiste moment" (2006)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden