Review

Wallagh had gelijk: Staphorst is groter dan u denkt

James C. Kennedy: Nieuw Babylon in aanbouw - Nederland in de jaren zestig. Boom, Amsterdam; 343 blz. - ¿ 45.

WILLEM BREEDVELD

Het is echter andere koek wanneer diezelfde dorpsgenoten het overspelige stel plompverloren op een kar zetten om hen net zo lang onder luid gejoel rond te sjouwen tot ze beloven elkaar nooit meer te zullen ontmoeten. Dat is zoiets als een middeleeuws volksgericht. Het voltrok zich op de avond van 10 november 1962 te Staphorst en Nederland bleek geschokt. Wat heet, het gericht tegen de huisvrouw Maarte S. en de timmerman Derk T. ontwikkelde zich tot wereldnieuws, wat weer tot gevolg had dat de ganse natie zich uitputte in het kenbaar maken van gevoelens van afgrijzen over dit gebeuren.

Waarom was er geen politie aanwezig om de twee te beschermen tegen de uitzinnige menigte? Hier zou sprake zijn van een wetteloosheid die alleen maar te vergelijken was met vroegere lynchings in het Amerikaanse zuiden. En wat een huichelarij van die farizeese Staphorsters, alsof geen hunner ooit kennis had genomen van Jezus' adagium 'Wie uwer zonder zonde is, werpe de eerste steen'.

In een gewichtig artikel toonde de liberale NRC zich zelfs bezorgd over de toekomst van onze industrie. Zo'n gericht blaast de 'mythe van ouderwetsheid' die ons land omhult, alleen maar op, oordeelde krant en dat schaadt het vertrouwen in de moderniteit van onze produktieproces.

Een geval van collectieve gekte? Het zou kunnen, want welbeschouwd bleek de affaire niet veel meer om het lijf te hebben dan een uit de hand gelopen 'wraakoefening' van jongeren, die in het oersaaie Staphorst om een verzetje verlegen zaten.

Jaren later zou de Amerikaanse historicus James C. Kennedy (32), die ten tijde van het gebeuren nog niet geboren was, aantonen dat er toch meer aan de hand was. Dezer dagen verscheen van deze telg van Orange City te Iowa, een nederzetting van Nederlandse immigranten, een verrassende studie over Nederland in de jaren zestig, waarop Kennedy promoveerde aan de universiteit van Iowa. Daarin speelt de Staphorster affaire een rol.

Kort samengevat: Het ongenoegen over Staphorst sproot ook voort uit de intense behoefte van Nederland om 'modern' te willen zijn. Onder geen beding wilde Nederland voor een achterlijke natie worden versleten. Men zag zichzelf graag als een progressief volkje, dat zich in de roemruchte jaren zestig opwerkte tot 'gidsland' voor de wereld.

En als zodanig ontpopten we ons ook. Van het milieurapport van de Club van Rome ging in Nederland maar liefst de helft van de wereldoplage (één miljoen stuks) over de toonbank. Bisschop Bekkers accepteerde als een van de eerste katholieken ter wereld de anti-conceptiepil. Op de Scandinavische landen na trokken we het meeste geld uit voor ontwikkelingshulp en de protestbeweging kon nergens ter wereld zo haar gang gaan als in Nederland. Een gezapige burgerlijke natie werd een land waar zo ongeveer alles kon.

Hoe zo'n omslag te verklaren? In zijn recente 'De eindeloze jaren zestig' schrijft Hans Righart de omslag vooral toe aan een sterk verschil in oriëntatie tussen twee opeenvolgende generaties. Een generatie waarvoor de crisis van de jaren dertig en de oorlogsjaren een belangrijke rol speelden en die de nadruk legde op soberheid, spaarzaamheid en materialisme, versus een generatie die was opgegroeid in welvaart en daarom veel meer geneigd was immateriële waarden te omarmen en nieuwe wegen in te slaan. Kennedy spit een laag dieper. Hij laat zien waarom die oudere generatie, anders dan in veel andere landen, de jongere in feite geen strobreed in de weg heeft gelegd en komt daarmee uit bij de Nederlandse gretige omarming van het moderne denken.

Waarom? Volgens Kennedy omdat Nederland na de oorlog in een zwart gat was gevallen. Beroofd van onze koloniën, ternauwernood hersteld van een economische crisis en ondanks onze neutraliteitspolitiek letterlijk onder de voet gelopen. Het roer moest om. Het was de diep overtuiging van de heersende elite dat Nederland zich alleen nog kon redden door de kaarten te zetten op vernieuwing. Ondanks de ogenschijnlijke restauratie van het vooroorlogse denken in de jaren vijftig (met hun eerherstel van de verzuiling) was de onderstroom er toch duidelijk een van willen aanhaken bij de vernieuwing, aldus Kennedy.

Een belangwekkend boek, al was het maar omdat Kennedy ook laat zien dat dit krachtige geloof in vernieuwing waardoor tot op de huidige dag geen politicus anders dan in afkeurende zin het woord conservatief in de mond durft te nemen, op zijn beurt ook een mythe is. Daarmee bewijst hij op subtiele wijze dat er, onbedoeld, een dubbele bodem zit in de venijnige klacht van de filmcriticus Constant Wallagh die in 1966 over Holland schreef: 'Staphorst is groter dan u denkt'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden