OperaHolland Festival

Wagner meets Takna’ Lawe’ in een opera over de ontbossing van Kalimantan

In de opera staat de levensboom Kayo’ Aya’ symbool voor de natuur van Kalimantan. Die wordt bedreigd door de aanleg van oliepalmplantages. Daarvoor worden jaarlijks duizenden hectares regenwoud in de as gelegd.  Beeld Rendy Mahardhika
In de opera staat de levensboom Kayo’ Aya’ symbool voor de natuur van Kalimantan. Die wordt bedreigd door de aanleg van oliepalmplantages. Daarvoor worden jaarlijks duizenden hectares regenwoud in de as gelegd.Beeld Rendy Mahardhika

De orale poëzie van Kalimantan en Wagners Ring des Nibelungen blijken een verrassend actueel verhaal te kunnen vertellen over ontbossing en klimaatverandering. Dat is te ervaren in de interculturele opera Ine Aya’.

De Nederlandse regisseur Miranda Lakerveld is in juli 2019 in het Indonesische Jogjakarta, waar ze een aantal dansworkshops volgt. Wanneer ze na een les neerstrijkt op een terras raakt ze in gesprek met de Indonesische componist Nursalim Yadi Anugerah. Hij vertelt haar over de Takna’ Lawe’, de orale poëzie van het volk de Kayan van Kalimantan. Die vormt de inspiratiebron voor zijn composities. Ze hebben het ook over de ontbossing op het eiland, eveneens een terugkerend thema in zijn werk.

Lakerveld ziet meteen verbanden met de voorstelling die zij wil maken over het misbruik van natuurlijke bronnen, verteld vanuit de mythologie van Richard Wagners Der Ring des Nibelungen. De toevallige ontmoeting legt de basis voor een gezamenlijk project. Voordat Lakerveld en Anugerah afscheid nemen, geven ze elkaar huiswerk mee: hij de Ring, zij de heldendichten van de Takna’ Lawe’.

Krap twee jaar later zijn in Amsterdam-West de repetities voor de opera Ine Aya’ in volle gang. Terwijl de cast oefent op rituele ‘Kayan-pasjes’, nuttigen Lakerveld en Anugerah hun ‘palmolievrije’ lunch. “Zelfs in bioproducten zit palmolie verstopt”, zegt Lakerveld. Het goedje is te vinden in meer dan de helft van het supermartkaanbod, weet ze. Van koekjes tot cosmetica.

De productie van palmolie gaat gepaard met ontbossing, het vrijkomen van broeikasgassen en de verwoesting van het lokale ecosysteem. Lakerveld: “Het zit gewoon overal in en heel veel mensen zijn financieel afhankelijk van de palmolie-industrie. Dat maakt het bijna onmogelijk om het proces terug te draaien. Over dat complexe probleem wilde ik een opera maken.”

Dikke laag giftige rook

Voor de aanleg van de oliepalmplantages worden jaarlijks duizenden hectares regenwoud in de as gelegd. Anugerah kan erover meepraten. In de stad Pontianak op West-Kalimantan groeide hij op met een jaarlijks mistseizoen. “De bosbranden starten meestal in augustus waarna er maandenlang een dikke laag giftige rook hangt boven de stad. Ik heb er een longprobleem aan overgehouden en ben niet de enige.”

Lakerveld: “De ontbossing heeft niet alleen een weerslag op de natuur, maar ook op de verschillende volken die er leven. De Kayan zijn afhankelijk van de cycli van de natuur, hun hele bestaan is ermee verweven. Vanwege de klimaatverandering wijzigen de seizoenen waardoor hun complete levensritme wordt verstoord. De gemeenschappen vallen uiteen. Door onze niet te stillen consumptiedrang gaan ook de tradities en de verhalen verloren.”

In de opera staat de levensboom Kayo’ Aya’ symbool voor de natuur van Kalimantan. De Kayan-godin Ine Aya’ beschermt deze levensboom. Wanneer de Noordse oppergod Wotan zijn schaduw laat vallen over de Kayo’ Aya’, gelooft hij dat de boom hem de kennis en macht over het universum zal geven. Ine Aya’ gebruikt een speciaal gif en laat de levensboom zo groeien dat de hebzuchtige god er in gevangen raakt. Met als gevolg een beschadigde boom.

De aarde biedt voldoende voor ieders behoefte, maar niet voor ieders hebzucht

“Vandaag de dag weerspiegelen deze ­mythes nog altijd onze samenleving”, aldus Lakerveld. “De aarde biedt voldoende voor ieders behoefte, maar niet voor ieders hebzucht. Helaas hebben wij dat hier in het Westen niet erg goed begrepen.”

Volgens Lakerveld hebben het Kayan-epos Takna’ Lawe’ en het Noordse epos Edda uit Wagners Ring verbazingwekkend veel overeenkomsten. “Beide verhalen gaan over het belang en de verering van de natuur. In de twee mythes staat de levensboom centraal, die groeit en bloeit en alle werelden herbergt, maar wanneer je de boom beschadigt, dreigt er gevaar.”

Van de Ring weten we het, maar uit welke tijd het epos de Takna’ Lawe’ stamt, is moeilijk te achterhalen omdat het gaat om orale literatuur. De Takna-verhalen worden van generatie op generatie doorgegeven en dagenlang achtereen gezongen, geacteerd en gedanst. “Feitelijk net als de vorm van een opera”, aldus Lakerveld. In de productie van het Holland Festival zullen de teksten uit de Takna’ Lawe’ voor het eerst in Europa te horen zijn. De heldendichten werden pas in de jaren tachtig van de vorige eeuw voor het eerst genoteerd. “Het bleek te gaan om duizenden pagina’s prachtige poëzie.”

Nadat Anugerah Wagners zestien uur ­durende operacyclus meerdere malen beluisterde, begon hij structuren te herkennen. “Wagner geeft ieder personage een eigen muzikaal motief, iets wat ik ook toepas in mijn opera, gezongen in het Duits én Kayan.”

Authentieke Kayan-instrumenten

In de compositie van Anugerah wisselen Wagneriaanse melodieën en gesproken (reciterende) Kayan-epossen elkaar moeiteloos af. Het ensemble Balaan Tumaan uit Pontianak begeleidt de zangers op authentieke Kayan-instrumenten. Het luitachtige snaarinstrument de sape wordt volgens de componist nog maar zelden bespeeld. “Het is uitzonderlijk dat onze musici westerse harmonieën kunnen spelen op deze instrumenten. We hebben er zelfs speciaal nieuwe instrumenten voor laten bouwen.”

Een ander authentiek Kayan-instrument is de kaldi, een mondorgel met lange smalle pijpen. Anugerah bouwde speciaal voor Ine Aya’ een installatie waarmee hij via een computergestuurd systeem lucht blaast in vier van deze kaldi.

Als etnomusicoloog werkte Anugerah veel samen met traditionele muzikanten van West-Kalimantan. Om deze cultuur te behouden verwerkt hij zoveel mogelijk van hun muzikale gebruiken in zijn eigen composities. “Zelfs op Kalimantan hebben de meeste mensen vaak geen idee hoe rijk de muzikale gebruiken zijn van deze culturen. Alleen al een bepaald percussie-instrument kan op meer dan honderd manieren worden bespeeld. Ik hoop daar iets van over te kunnen brengen.”

De opwarming van de aarde gaat ons allemaal aan

Lakerveld verwacht niet dat het publiek na het zien van Ine Aya’ opeens palmolieproducten in de ban zal doen. “Die boodschap wil ik ook niet meegeven. Het zou al mooi zijn wanneer de mensen zich realiseren hoe complex dit probleem is.” Anugerah knikt. “Zolang we de verbinding maar zoeken. Of je nou woont in Europa of op Kalimantan: de opwarming van de aarde gaat ons allemaal aan.”

“Een dag of drie geleden kleurde de avond prachtig rood”, zegt Lakerveld. “Het deed me denken aan het zachte licht waar in de Takna’ Lawe’ vaak aan wordt gerefereerd. Ik wist opeens dat het juist de schoonheid van de natuur is die ik aan het publiek wil meegeven. Het inzicht in hoe we ons ertoe verhouden volgt dan misschien vanzelf.”

Ine Aya’ is van 9 t/m 11 juni te zien in het Muziekgebouw aan ’t IJ tijdens het Holland Festival

World Opera Lab

Miranda Lakerveld maakt ruim tien jaar interculturele voorstellingen vanuit World Opera Lab. In haar producties staat de verbinding tussen culturen, religies en artistieke disciplines centraal. Aan een internationale productie van World Opera Lab gaat meestal veel veldwerk vooraf. “Ik wil de cultuur en het land leren begrijpen door letterlijk met mijn voeten in de modder te staan”, aldus Lakerveld. Vanwege corona is Lakerveld echter nooit op Kalimantan geweest. De creatie van Ine Aya’ kwam tot stand via ­bureauonderzoek en talloze Skype-sessies.

Lees ook:

Honderd jaar geleden was deze provocatieve partituur te omstreden, nu durft de Nationale Opera het weer aan

In het gezin van Adam en Eva is de sfeer broeierig. Freud en fruit zijn alom aanwezig in Die ersten Menschen. Dirigent François-Xavier Roth was verrast door de overrijpe muziek van Rudi Stephans enige opera.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden