Review

Waarom zou nationalisme dwaas zijnJAAN KROSS: "DE HOMO SOVIETICUS HEEFT GEEN CULTURELE INTERESSE"

Jaan Kross, 'De gek van de tsaar', vert. Ronald Jonkers, uitg. Prometheus, 339 blz. - f 39,90.

GERTJAN VINCENT

In Nederlands verscheen onlangs 'De gek van de tsaar', een historische roman van Jaan Kross, in Estland een vooraanstaand schrijver.

Op zijn hotelkamer in Amsterdam bladert Kross met zichbaar genoegen in The Baltic Independent, een krant die wekelijks gedistribueerd wordt om zijn in het buitenland wonende landgenoten op de hoogte te houden van de stormachtige ontwikkelingen in hun vaderland. De inmiddels 73-jarige Kross voelt zich sterk betrokken bij het moeizame proces van veranderingen dat voortvloeit uit de recente herwonnen onafhankelijkheid. Als student in het volkenrecht leek hij kort na de oorlog voorbestemd voor een universitaire carrier: "De meeste docenten waren in die tijd naar het westen gevlucht of naar het oosten deporteerd. Ik was nog zo jong dat ik in de ogen van de autoriteiten eigenlijk geen verleden had en dus politiek onverdacht was. Toen ze er achter kwamen dat ook ik over een verleden beschikte was het snel afgelopen."

Kross onderging hetzelfde lot dat eerder een groot deel van de Estlandse intelligentia had getroffen: hij werd naar een werkkamp in Siberie verbannen waar hij als tegenprestatie voor onder meer het produceren van bakstenen "negen jaar lang door de staat verzorgd werd" . Tussen de bedrijven door vertaalde hij Shakespeare, Heine en Bracht en werd de basis gelegd voor zijn schrijversloopbaan: "Een jaar na de dood van Stalin werd ik vrijgelaten. Mijn vrienden vroegen me mijn werk aan de universiteit weer op te pakken, maar daar kon wat mij betrof geen sprake meer van zijn. Wat moest ik met mijn kennis van het volkenrecht in een situatie waarin dat met voeten getreden werd! Gelukkig bood de literatuur uitkomst: men wilde de honderdste sterfdag van Heinrich Heine gedenken met een fraaie uitgave van zijn werk. Dankzij mijn vertalingen kon ik een plaats krijgen binnen dat project. Terwijl ik daaraan werkte heb ik ook eigen gedichten die ik nog had liggen ter publicatie aangeboden. Dat gaf wel wat problemen omdat ze nogal satyrisch waren, maar alles bij elkaar betekende dat toch dat ik van de letteren kon leven."

Tegen de achtergrond van Kross' eigen ervaringen krijgt zijn roman 'De gek van de tsaar' een dubbele bodem: Timotheus von Bock, de hoofdfiguur naar wie de titel verwijst, is een Baltische edelman uit het begin van de negentiende eeuw. Als vertrouweling van tsaar Alexander I heeft hij een eed moeten zweren de tsaar niets dan de waarheid te zeggen - een riskante belofte, zoals blijkt wanneer Von Bock in ongekend scherpe bewoordingen de wijdverbreide corruptie aan de kaak stelt en een pleidooi houdt om de boeren uit hun feodale horigheid te bevrijden. Hij moet zijn openhartigheid bekopen met arrestatie en een negenjarig (!) verblijf in de kerkers van de vesting Schlusselburg. Nikolaas I laat hem ten slotte vrij onder het voorwendsel dat hij krankzinnig zou zijn geworden: wie bij zijn volle verstand is haalt het immers niet in zijn hoofd dergelijke ideeen te verkondigen. Von Bock mag naar zijn landgoed terugkeren en er de rest van zijn levensdagen onder permanente bewaking slijten.

Zoals uit het nawoord van Kross' roman blijkt, zijn vrijwel alle personen, plaatsen en gebeurtenissen zorgvuldig historisch gedocumenteerd. Maar wat hem in deze geschiedenis natuurlijk het meest gefascineerd heeft is de vraag waarop geen enkele bron het antwoord kan geven: wat Timotheus von Bock inderdaad krankzinnig of was hij een idealist die de moed had om in de slangekuil van het tsaristische hof, dat bol stond van vleierijen en intriges, zijn revolutionaire opvattingen over een rechtvaardige samenleving te verkondigen? Kross:

"Uit de geschriften die hij heeft nagelaten zou je de conclusie kunnen trekken dat hij in een bepaalde periode niet helemaal toerekeningsvatbaar is geweest. Maar je zou ook kunnen zeggen dat zijn situatie typerend is voor het individu onder een dictatuur: to be insane or not to be insane, that's the question. Von Bock krijgt door die omstandigheden de proporties van een Don Quichote: voor de buitenwereld is het niet altijd duidelijk wanneer hij de rol van een nar speelt of werkelijk een nar is geworden. In ieder geval kan hij zich vrijheden permitteren die de onvrijheid van de dictatuur waarmee hij in aanvaring komt extra accentueren."

Hoewel het verleidelijk is om 'De gek van de tsaar' te lezen als een verwijzing naar Kross' eigen ervaringen met het systeem, is dat niet zijn eerste opzet geweest:

"Ik heb geprobeerd uit het historische materiaal een psychologische roman te schrijven, niet een zuivere allegorie. Ieder zal daar zijn eigen associaties bij hebben, en het biedt de lezer natuurlijk de mogelijkheid er zijn individuele interpretatie aan te geven."

Die intellectuele distantie lijkt typerend voor Kross. Dat blijkt eens te meer als hij praat over zijn Siberische ervaringen:

"Ik was 24 toen ik in die machinerie terecht kwam. Ik probeerde een manier te vinden om de zaken van een afstandje te kunnen bekijken, terwijl ik er toch middenin zat. Voor mij was dat de manier om te overleven: je opstellen als een geinteresseerde toerist. Maar niet iedereen kon er zo tegenover staan. Velen hebben het veel intensiever beleefd omdat ze met het onrecht in discussie wilden gaan. Ik ging ervan uit dat het volstrekt hopeloos was om een dialoog met het systeem aan te gaan. Als bron van materiaal is die tijd voor mij van grote betekenis geweest, maar ik heb het idee dat die periode mij persoonlijk niet bijzonder gemodelleerd heeft."

'De gek van de tsaar' is rijkelijk gestoffeerd met kommiezen, klerken, ambtenaren van de kanselarij, bouwmeesters en rentmeesters en roept daarmee onmiddellijk herinneringen op aan de negentiende eeuwse Russische verteltraditie. Vanwaar die voorkeur voor de historische roman? Kross:

"In Oost-Europa heeft de historische roman de afgelopen decennia een tamelijk interessante rol gespeeld. In landen die worstelden met censuur en indeologische dwang bood die vorm de meeste vrijheid. Als je direct over de actuele situatie schrijft zijn er afgezien van de voor de hand liggende problemen altijd betweters die beweren dat het niet precies zus en zo gegaan is, met de historische roman heb je daar niet zo'n last van. Los daarvan ben ik altijd hevig geinteresseerd geweest in de geschiedenis van Estland, met name die van de 19e eeuwse Estische intelligentia die nauwe contacten onderhield met de Europese cultuur. Ik zie het als mijn taak om Estland uit het isolement te halen waarin het door een halve eeuw Russische overheersing verzeild is geraakt, en weer aan te knopen bij de voor-oorlogse Europees georienteerde culturele traditie. Ik voel me dan ook veel meer verwant met vertellers als Thomas Mann dan met de Russische vertellers die ik, met uitzondering van Poesjkin, nogal langdradig vind."

Is dit pleidooi voor de restauratie van de nationale cultuur niet wat wereldvreemd in een land dat economisch geruineerd is, gebrek heeft aan allerlei elementaire levensmiddelen en bewoond wordt door een bevolking waarvan bijna de helft niet de Estlandse nationaliteit bezit? Kross reageert verontwaardigd:

"De Oekrainers, Kaukasiers, Tataren en Wolga-Duitsers die in Estland wonen, hebben inderdaad weinig binding met onze cultuur. Het zijn de restanten van het machtsinstrument van de Stalinistische politiek. Het is een heen en weer zwenkende grauwe massa, de homo Sovieticus, die uberhaupt geen culturele interesse heeft. Zij hebben oorspronkelijk allemaal een eigen vaderland. Ze zijn in de loop der jaren hun wortels wel kwijtgeraakt, maar dat is onze schuld natuurlijk niet. Wij hebben alleen Estland als vaderland. Ons nationalisme is altijd defensief geweest. Dat komt bij voorbeeld tot uitdrukking in een populair vers dat 'Avondgebed' heet, en ongeveer als volgt gaat: 'Here God, wees zo vermetel dat u Estland eeuwig mint, bemin ook, als u kunt, de Russen die men hier in massa's vindt, leid ze, Goede Vader, vlug met uw milde hand terug, zodat hun hartje wordt verblijd: Rusland is er nog altijd!' Het is onzinnig om te zeggen dat die arme Russen onderdrukt worden door het gevaar van het Estisch nationalisme, dat is volkomen buiten proporties: er zijn 180 miljoen Russen en 1 miljoen Esten. Als nationalisme in het werk van de grote romantici zoiets hoogs en edels was, waarom zou het dan nu ineens iets dwaas zijn?"

De felheid waarmee Kross zijn standpunt toelicht is niet onbegrijpelijk: het is een logische reactie op een periode waarin mensen gedwongen waren compromissen te sluiten om te overleven onder een regime dat ze niet gekozen hadden, dat systematisch de culturele eigenheid minimaliseerde en met een straffe censuur de vrijheid van meningsuiting aan banden legde.

Wat voor conflicten dat oplevert beschrijft Kross in zijn historische roman 'Het vertrek van professor Martens', waarvan in het voorjaar een Nederlandse vertaling zal verschijnen. Het is een openhartige zelfanalyse van een hoogleraar die carriere heeft gemaakt als onderhandelaar in dienst an de tsaar, een leven in het teken van compromissen: hoever kan een mens gaan? Wanneer overschrijd je de grenzen van het opportunisme en verlies je je zelfrespect? Opnieuw heeft Kross gekozen voor een mengeling van authentieke historische gegevens en fictie. Kross:

"De hoogleraar volkenrecht, professor Martens heeft werkelijk bestaan. De ironie van de geschiedenis wil dat hij in 1902 van zijn vrienden een telegram kreeg dat hem de Nobelprijs was toegekend. Helaas bleek het op een misverstand te berusten. De arme man heeft dus in de veronderstelling geleefd dat hem een aardig sommetje boven het hoofd hing. Ik schreef dat boek in 1983 toen mijn werk internationaal nog niet zo bekend was. Als ik volgend jaar een serieuze kans zou maken op de Nobelprijs en hem vervolgens niet krijg, zul je zien dat er een schurk van een criticus is die mij verdacht zal willen maken door te zeggen: ,Zie je wel, die heeft er toen al van gedroomd!' ."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden