Vandaar dit boek

Waarom zijn veel Leidse wetenschappers in de oorlog zo dapper geweest?

Fragment omslag ‘Het horzelnest’ Beeld TR BEELD

Trouw vraagt schrijvers wekelijks naar hun drijfveren achter het schrijven van een boek. Deze keer: Willem Otterspeer (1950), schrijver, biograaf en emeritus hoogleraar universiteitsgeschiedenis.

“‘Wat doe ik met de oorlog?’, vroeg ik me af toen ik begon te schrijven aan het vierde en laatste deel van mijn studie naar de geschiedenis van de universiteit van Leiden. Dit moest gaan over de 20ste eeuw waarin de oorlog natuurlijk een beeldbepalende periode was. Er waren bij mij een paar boeken tussendoor gekomen (o.a. een biografie en roman over W.F. Hermans, red.) en ik moest de draad weer oppakken. Tot mijn grote verrassing bleek er in de jaren zestig door een jonge doctorandus, Jan de Jongste, een ongelooflijk mooi archief over de Leidse universiteit in oorlogstijd te zijn aangelegd. Niet alleen documenten van de universiteit, het onderwijsministerie en het voormalige RIOD werden er bewaard, maar ook 60 interviews met universiteitsmedewerkers die de oorlog hadden meegemaakt en hun memoires. Het was zoveel, dat ik besloot er een apart boek van te maken.

Telders

De grote held van mijn boek is professor Ben Telders. Een man die ervoor zorgde dat een kleine kring van universiteitsmedewerkers die zich tegen de Duitsers verzetten een grotere kring van minder uitgesproken collega’s in dat verzet betrokken. Veel hoogleraren en ander personeel, maar ook studenten, gingen in staking vanwege het ontslag van Joodse collega’s en namen uiteindelijk ook zelf ontslag. Verzet op universiteiten kwam vaak voort uit christelijke overtuigingen, maar Telders was seculier. Hij vond dat ieder mens zich moet kunnen ontwikkelen in alle vrijheid, maar daarbij ook kritisch en zelfkritisch moet zijn. Hij zag een relatie tussen wetenschap en ethiek. Toen de Duitsers de macht grepen aan de universiteit, werd die overtuiging geweld aangedaan.

Crisis

Telders, die in december 1940 werd opgepakt en opgesloten in Scheveningen, Buchenwald, Vught, Sachsenhausen en kort voor de bevrijding overleed in Bergen- Belsen, is nog steeds een voorbeeldfiguur. Hij ontwikkelde zijn ideeën in het interbellum, een crisistijd net als nu. Toen de oorlog uitbrak, gaf hij richting. Iedere vergelijking met het heden gaat altijd een beetje mank, maar ik denk dat Telders’ vrijheidsdenken in seculiere tijden als nu normen biedt die we vroeger aan het christendom zouden hebben ontleend.

Omslag ‘Het horzelnest’ Beeld TR BEELD

Moraal

Waarom zijn veel Leidse wetenschappers in de oorlog zo dapper geweest? De universiteit Leiden - vooral de juridische faculteit en die van de humaniora - was in die jaren behalve een wetenschappelijke ook een morele gemeenschap. Iemand als professor Cleveringa wist heel goed wat hij zich op de hals haalde toen hij voor overvolle collegezalen protesteerde tegen het ontslag van zijn Joodse leermeester Meijers. Hij werd een dag later gearresteerd en lang opgesloten. Maar hij vond dat hij dat moest doen, mede omdat dit binnen de Leidse morele traditie paste.

Verzet

De VU en de katholieke universiteiten hebben zich uit geloofsovertuiging tegen het nazisme verzet. Van de overige universiteiten kun je zeggen dat Leiden zich het dapperst heeft opgesteld. Groningen, Utrecht en Amsterdam wilden in de bezettingstijd vooral verder met hun werk.

Leiden had als oudste universiteit een naam hoog te houden, wilde een voorbeeld stellen maar werd ook het meest bedreigd: de Duitsers dachten dat als Leiden genazificeerd was, alle andere universiteiten zouden volgen. De sluiting van de universiteit en verzet van personeel en studenten heeft dat kunnen voorkomen.”

Het horzelnest 
Willem Otterspeer.
Prometheus; 389 blz., € 35

Lees hier meer afleveringen van vandaar dit boek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden